دینی
حقوق زن در اسلام - بخش اول
مترجمان: محمد امینی لاری 1 و محجوبه کشمیری 2 ادامه دارد در بخش دوم متن حاضر ترجمه ویدیوی مصاحبه ای است به زبان انگلیسی که توسط آقای ساجد ساجدی یا دانشمند گرامی آقای دکتر مصباح موسوی در مرکز ایرانی – اسلامی امام علی (ع) انجام گرفت. 3 محتوای این مصاحبه پاسخی است
Dr. Mesbah Moosavi ·
مترجمان: محمد امینی لاری1 و محجوبه کشمیری2
متن حاضر ترجمه ویدیوی مصاحبه ای است به زبان انگلیسی که توسط آقای ساجد ساجدی یا دانشمند گرامی آقای دکتر مصباح موسوی در مرکز ایرانی – اسلامی امام علی (ع) انجام گرفت.3 محتوای این مصاحبه پاسخی است به مطالبی که در فضای مجازی به لحاظ انتقاد از دیدگاه اسلام نسبت به حقوق زن صورت گرفته است. زیرا متأسفانه نقطه نظرهای خشن و جاهلانه وهابیت و سلفی گری به عنوان نظرگاه اسلام درباره زنان مطرح و معرفی شده است. در این مصاحبه حقوق زن در شش مورد بررسی می شود: ۱- حق مالکیت، ۲-حق ارث، ۳- حق یادگیری و آموزش، ۴- حق خانه داری و کار های بی مزد زنان، ۵- حق رأي، ۶- حق طلاق.
آقای دکتر با تشکر از این که وقت خود را در اختیار ما گذاشته اید، اجازه بدهید با مسأله مالكیت که یکی از مشخصه های حقوق «زن» است، گفت و گوی امروز را آغاز کنیم. آیا اسلام حق مالکیت برای زن را می پذیرد يا خير؟
از ابتدا اسلام به وضوح اعلام کرده است که زنان حق مالکیت دارند. این که اسلام معین می کند، مرد در زمان عقد باید به زن مهریه بدهد، بدان معناست که زن حق دارد، این هدیه را برای خود نگه دارد و یا در مسیری که مایل است، هزینه کند. اما متأسفانه در دنیای مسیحیت و غرب داستان به گونه ای دیگر تعریف شده است. شاید بعضی ها تعجب کنند از این که در دنیای غرب، حدوداً تا اواخر قرن ۱۹ یعنی سال ۱۸۸۲، نسبت به حق مالکیت زنان اذعان نمی شد.
برای مثال، طبق حقوق همگانی انگلستان (English Common Law) که از قرن ۱۱ م. به اجرا در آمد، دارایی زن در زمان ازدواج به همسرش واگذار می شد. لذا اگر زنی قبل از ازدواج مالک چیزی می بود، طبق این قانون می بایست بعد از ازدواج آن را به شوهرش واگذار کند. بر اساس تحقیقات انجام شده، یک هزاره، تقریباً ۱۰۰۰ سال بعد از اسلام، حقوق زنان در اروپا به رسمیت شناخته شد و در پی آن داشتن حق مالکیت برای زنان مطرح و پیشنهاد گردید. سپس در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در پارلمان آمریکا و انگلیسی شروع به وضع قوانینی در جهت حمایت از حقوق زنان شد.
چنانچه قانون منع مالکیت زن در سال ۱۸۸۲ م. در انگلستان لغو گردید و طبق قانون ۱۸۸۲ (The Married 45846) (Women Property Act Vict.c.75)پارلمان انگلستان حق مالکیت زن را به رسمیت شناخت و به زن اجازه داد که مالک اموال خود باشد. از دیدگاه کلر جونز (Claire Jones)4، «قوانین جدید نقش بسیار کلیدی در راستای حرکت به سوی برابری زن ایفا نمود. قوانین قرن نوزدهم بیش از ۱۸۸۲، زن را فاقد هر گونه حق و در حد بردگان قرار می داد.» کلر جونز اضافه می کند: «همین که زنی ازدواج می نمود، دیگر به عنوان «انسان» مطرح نبود بلکه همانند اموال شوهر مطرح بود.»5 جای بسی تأسف است که برخی از افراد، همچنان اسلام را در خصوص نادیده گرفتن حقوق زنان متهم می کنند. درحالیکه اسلام این حق را برای زنان ۱۰۰۰ سال قبل از اروپا قائل شده بود.
جنابعالی فرمودید که زن تا ۱۰۰۰ سال پس از اسلام حق مالکیت نداشت، مگر زن از دیدگاه آنها یک «شخص» (a person) لحاظ نمی شد؟
پرسش بسیار خوبی است. بله، در دنیای غرب زن به عنوان یک شخص دیده نمی شد. چنانچه در وب سایت رسمی دولت کانادا (Government of Canada) طی مقاله ای درباره تاریخ حقوق زنان در کانادا، به بررسی چگونگی تحول کانادا در این زمینه اشاره شده است.6
در این مقاله از اشخاصی نام می برد که در سال ۱۹۲۸ م. طوماری را امضاء کردند و از دادگاه عالی کانادا خواستند که واژه «شخص» در قانون اساسی (British North American Act) را معنا کنند و بگویند که آیا «شخص» شامل زن هم می شود یا نه؟ در پاسخ، دادگاه عالی کانادا با طرح ۳ دلیل عنوان «شخص» را شامل زن نمی داند و رسماً زن را به عنوان یک انسان لحاظ نمی کند؛ تا اینکه در بازنگری آن در سال ۱۹۲۹م.، اعلام شد که که واژه «شخص» ابهام دارد و چون رسماً زن را از این عنوان خارج نکرده است، پس زن هم می تواند به عنوان یک «شخص» انسانی مطرح باشد. این است داستان زنان در تاریخ تفکر کانادا و آمریکا در اروپا نیز بحث هایی در بین کلیساها وجود داشت که آیا زنان روح دارند؟ آیا آنها روح شیطانی دارند یا حیوانی؟ به یاد دارم زمانی که تازه به کانادا آمده بودم یک اسکناس ۵۰ دلاری را دیدم که روی آن نوشته شده بود
«Woman is a person» «زن یک انسان است» این جمله مثل یک شوک برای من بود. «زن یک انسان است» یعنی چه؟ آری؛ هنگامی که به گذشته نه چندان دور به وضعیت زنان در غرب حتی تا چند دهه پیش به حقوق زن در کانادا می نگریم ، زن به عنوان یک انسان کامل لحاظ نمی شد. در این صورت می توان فهمید که چرا در کشور پیشرفته کانادا بر روی اسکناس ۵۰ دلاری، از زن به عنوان یک انسان یاد شده است!
سؤال دیگر من در مورد وضعیت زنان در دوران پیش از اسلام است. لطفا در مورد وضعیت زنان در آن دوره مطالبی را بفرمایید.
در زمانی که پیامبر اکرم (ص) رسالت خود را برای دعوت مردم به اسلام و توحید آغاز کرد، اعراب از داشتن نوزاد دختر احساس تنگ می کردند. در قرآن آمده است، وقتی به مردی خبر می دادند که دارای فرزند دختر شده است از شدت شرم صورتش سیاه می شد، احساس حقارت می کرد و دختر خود را زنده در گور می گذاشت. قرآن در آیات ۸ و ۹ سوره تکویر می فرماید: «در روز جزا هنگامی که نوزاد زنده به گور شده، زنده می شود، سؤال می گردد که به کدامین گناه کشته شده است؟» آری در گذشته، زن به عنوان یک انسان در نظر گرفته نمی شد و احترام و شأن انسانی یکسان با مرد را نداشت.
چگونه اسلام این دیدگاه را دگرگون کرد؟
اسلام واکنش شدیدی در خصوص تحقیر زنان و کشتن نوزادان دختر نشان داد. قرآن می فرماید: اگر شخصی فرد دیگری را بکشد برای همیشه در اعماق جهنم می ماند. در این قبیل آیات، اسلام روشن می کند که اگر تو کسی را کُشتی در اعماق جهنم خواهی بود. لذا تو حق نداری دختر نوزاد خود را بکشی. از طرفی دیگر در بسیاری از آیات و سوردهای قرآن سعی شده است تا مردم بیاموزند که هیچ تفاوتی بین زن و مرد از لحاظ شأن انسانی وجود ندارد. البته، تفاوتهایی به لحاظ فیزیکی بین زنان و مردان وجود دارد که آنها را انکار نمی کنیم ولی ارزش زن و مرد به عنوان انسان با یکدیگر برابر است. برای مثال، خداوند در آیه ۷۰ سوره اسراء می فرماید: «ما فرزندان آدم را کرامت بخشیدیم»، بر اساس این آیه کرامت و حرمت انسان ویژه مردان نیست بلکه شامل زنان و مردان به طور مساوی می باشد.
در آیه ۱۳ از سوره حجرات می فرماید: «ای انسان ما تو را از یک جفت مؤنث و مذکر آفریدیم و شما را به صورت اقوام و قبائل در آوردیم تا شناخته شوید. همانا گرامی ترین شما پرهیزکارترین شما است». همچنین در آیه نخست از سوره نساء می فرماید: «ما جفتهایی را از خودتان برایتان خلق کردیم». لذا مشخص است که از دیدگاه اسلام، زن و مرد برایر آفریده شده اند و ارزش یکسان دارند. پس من تأکید می کنم که از دیدگاه اسلام، زن از دنده چپ مرد آفریده نشده است، زن برای مرد آفریده نشده که فقط در خدمت او باشد. برخلاف کتاب مقدس (Bible) که زن را موجودی طفیلی می داند و بیان می دارد که زن از دنده چپ مرد خلق شده است. همچنین تصریح می کند که «زن برای خدمت به مرد خلق شده است».7 به علاوه، برخلاف قرآن که آدم و حوا را به طور مساوی مقصر می داند و می فرماید «فوسوس لهما الشيطان8» و حتی در برخی آیات، عیان را به آدم نسبت می دهد «عَصَی آدمُ ربَّه9»، کتاب مقدس (Bible) فقط زن را مورد سرزنش قرار می دهد و می گوید که حوا آدم را وسوسه کرد که آن گناه را مرتکب شود و به همین دلیل خداوند زن را با تحمیل درد زایمان مجازات می کند. از دیدگاه کتاب مقدس اگر زنان در هنگام زایمان، درد غیرقابل تحملی را متحمل می شوند به خاطر گناهی است که حوا در وسوسه آدم مرتکب شده است. کتاب مقدس همچنین بر این باور است که خداوند مرد را برتر از زن آفریده است.10 اما ما در قرآن چنین مطالبی را نداریم.
بعضی ها می گویند که قرآن فقط مردان را مخاطب قرار می دهد، آیا این درست است؟
خیر، این درست نیست. قرآن به زبان عربی نازل شده است. در زبان عربی معمولاً برای خطاب های عمومی و کلی از ضمير مذکر استفاده می شود. برای مثال در سوره ۴۹ (حجرات) آیه ۱۳ که قبلاً هم عرض کردم، خداوند در مورد هر دو - یعنی زن و مرد - می فرماید: «اَنا خلقناكم من ذكرٍ و اُنثی» در این آیه کلمه «کم» یعنی «شما» ضمير مذکر است اگر چه در مورد زن و مرد محبت می شود، اما از ضمير مذکر استفاده شده است. این مورد یکی از ویژگیهای زبان عربی است.
شما دیدگاه قرآن نسبت به زنان را تبیین فرمودید، در احادیث چگونه به زنان توجه شده است؟
ما احادیث بسیاری داریم که نشان می دهد، حضرت محمد (ص) تلاش فراوانی در جهت دگرگونی نگاه جامعه به زنان داشته است. برای مثال، در یکی از احادیث معروف، پیامبر(ص) می فرماید: «بسیار مبارک است برای کسی که اولین فرزندش دختر باشد». در این مورد، احادیث مشابه بسیاری داریم. مثال دیگر، حتماً شنیده اید که می گویند «خانمها مقدمند». پیامبر ما ۱۴۰۰ سال پیش این جمله را بیان فرموده است که «وقتی شما هدیه ای را برای فرزندان خود هبه میکنید، اول از همه، آن را به دختر خود بدهید و سپس پسر را.» در حدیثی دیگر پیامبر (ص) می فرماید که «جبرئیل به نزد من آمد و بسیار در مورد کرامت زنان سخن گفت؛ به گونه ای که من ترسیدم که مرد حتی از گفتن کلمه «اف» به همسرش نیز منع شده باشد.» احادیث بسیاری نیز درباره شخصیت زنان و تأکید بر برابری زن و مرد وجود دارد که مسلماً نمی توانیم همه آنها را در این مدت زمان کم مطرح کنیم.
ادامه دارد در بخش دوم...۱- کارشناس ارشد روانشناسی و مشاور خانواده
٢- کارشناس ارشد زمین شناسی
٣- خوانندگان گرامی در صورت تمایل می توانند اصل این مصاحبه به زبان انگلیسی را از طریق اليسک زير در
ملاحظه فرمایند Women's Rights in Islam.
۴- استاد علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه لیورپول انگلستان
The Married Women's Property Acts, HerStoria Magazine. July 7, 2012. -۵
Bible: Corinthians, chapter 11, verse 9 -۷
۸- قرآن مجید، سوره اعراف: ۲۰
۹- قرآن مجید، سوره طه: ۱۲۱
10-Bible: Genesis, chapter 3:16