توصیه به پرهیزکاری - بخش دوم

)ع(

دیدگاه آلفرد نورث وایتهد در رابطه با پرستش اینک پرسشی مطرح میشود که مگرخدا بهکمک ما نیاز دارد؟ آیا خدا بهنماز ،روزه ،عبادت و رفتارهاي مذهبی بندگان نیاز دارد؟ اسلام براین باورست که خداوند ،حقیقت مطلق و بی نیاز ابدي است و پرستش ما هیچ کمکی بهخداي بینیاز نمیکند .اما در برابر ،اندیشه الهیات پویشی 1که از سدة 19میلادي در مسیحیت مطرح شده است ،این حقیقت را نمیپذیرد. ازدیدگاه " آلفرد نورث وایتهد " -2فیلسوف و ریاضیدان انگلیسی و بنیانگذار فلسفه پویشی -3خداوند ،کمال مطلق نیست ،او بهعبادت بندگان نیازمند است تا بهتدریج بهکمال مطلق برسد! دراین راستا شاگرد وي، چارلز هارتشورن 4،میگوید :کار راهبههاي مسیحی )نانها( 5فقط عبادتکردن است؛ چون خدا بهعبادتهاي آنان نیازمند است وگرنه ،چرا باید آنها دائما عبادت کنند؟! در اسلام نیز این پرسش پیش میآید که چرا باید نمازخواند ،روزهگرفت و عمل صالح بجا آورد؟ مگرخدا بهعبادتهاي ما نیازمند است؟ در پاسخ باید گفت ،ازدیدگاه اسلام خدا بینیازمطلق است و از رفتار آدمیان هیچ سود و زیانی نخواهد برد و تمامی بایدها و نبایدهاي اسلام بهسود خود انسانهاست و نه به نفع خدا .بنگریم؛ اگر شخصی دارویی را براي درمان بیماري و یا حفظ سلامتی خویش مصرف میکند و یا باید غذاي سالم و بهداشتی بخورد که تنها براي بهبود و بهسازي جسم و نیروي جسمانی ___________________________________________________________________________ 1. Process Theology. )2. Alfred North Whitehead (1847-1947 3. Process Philosophy Charles Hartshorne .4؛ در برخی از متون فارسی "هارتسورن" درج شده است 5. Nuns.

57 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري

خود اوست ،نه براي دیگري؛ از این رو ،همانگونه که غذاي سالم و تغذیه صحیح همراه با ورزش و رعایت امور بهداشتی بهبهسازي و توانمندي جسم کمک میکند ،عبادت خالصانه هم بهعنوان تغذیه سالم براي شادابی و بهداشت روح و نفس ،لازم است .همان گونه که جسم انسان بهعنوان موجودي زنده ،نیاز بهتغذیه صحیح و رژیم مناسب غذایی همراه با تلاش و فعالیت مستمر جسمانی دارد و مسلما بدون آنها محکوم بهبیماري و نابودي است ،روح انسان نیز بدون غذاي معنوي ،یعنی بدون عبادت و نیایش ،محکوم بهبیماري انحطاط و زوال است. این است که خداوند متعال در قرآن کریم ،ضرورت بندگی و عبادت را پیاپی تصریح میفرماید و آن را بهسود آدمی میداند :إن أحسنتم أحسنتم لأنفسکم و إن أسأتم فلها "1...اگرنیکی کنید به خود نیکی کرده اید ،و اگر بدي کنید بهخود بدي کردهاید" .اگر کارهاي انسان براي رضاي خداوند و براي رسیدن بهحق انجام شود ،عبادت تلقی میشود؛ براي مثال ،درس خواندن یک انسان براي این است که آگاهی بیابد و بتواند فرد مفیدي براي خود و جامعه باشد ،با کارایی و کارامدي خود در آینده ،بهجامعه خدمت کند .عبادت انسان نیز چنین است؛ اگرعبادت نه بهخاطرترس و نه براي رفتن بهبهشت ،بلکه برخاسته از عشق بهحقیقت و مبدأ هستی باشد و خدا را سزاوار پرستش و عبادت بداند .دراین صورت ،عمل او عبادت و با ارزش است و موجب تعالی و تکامل او میشود. اینجا ،در واقع ،بحث از عشق و عاشقی است؛ پس اگر واجبات و مستحبات دینی و مذهبی ،و کارهاي شایسته و درست براي رضاي خدا انجام ___________________________________________________________________________ .1سر آغاز آیۀ 7سوره اسراء :و بنگریم بهادامۀ آیه براي بدکرداران» :و چون وعدة دوم فرا رسید، کسانی را بر سرتان فرستادیم تا شما را غمگین کنند.«...

)ع(

گیرد ،آن وقت عبادت واقعی تلقی میشود .قرآن میفرماید :یا أیها الذین آمنوا إن تنصروا االله ینصرکم و یثبت أقدامکم" .اي مؤمنان! اگرخدا را یاري کنید ،خدا هم شما را یاري میکند و گامهایتان را محکم و استوار میسازد. اینک پرسشی است که مفهوم نصرت و یاري بهخدا چیست؟ نصرت خدا به معناي نصرت دین و یاري اندیشۀ توحیدي است ،همچنین کمک بهگسترش و ترویج اسلام ،قرآن و اهداف عالی پیامبران ،ازآن جمله؛ گسترش عدالت در جامعه .بنابراین ،یاري خدا بهمعناي کمک بهخدا نیست؛ زیرا خداوند ،بینیاز مطلق و حقیقت کامل است و هیچگونه کاستی در او نیست تا بخواهد بهیاري آفریدگان و کنش آنها ،یاري شود و بهکمال برسد.

الهیات پویشی در برابر دیدگاه توحیدي همانگونه که اشاره شد ،در فلسفه و کلام پویشی که توسط فیلسوف انگلیسی"آلفرد نورث وایتهد"پایه گذاري شد و سپس توسط شاگردش، فیلسوف آمریکایی -چارلز هارت شورن -شرح و بسط یافت ،خدا بهعنوان حقیقتی در حال رشد و کمال مطرح می شود .چارلز هارت شورن میگوید؛ در رابطه با خدا چند گزاره میتواند مطرح شود: .1خدا ناقص است2 1 .2خدا کامل مطلق و بینیاز است .3خدا درحال پویش و تکامل است

___________________________________________________________________________ 1. Imperfect 2. Absolutely perfect 3. In the Process of Perfection

59 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري

آنگاه دو گزارة اول و دوم را نفی میکند و میگوید :این بیمعناست که خدا را موجودي ناقص بدانیم و همچنین خطاست که خدا را کامل مطلق بپنداریم؛ زیرا اگر خدا ،کامل مطلق و بري از هرگونه کاستی باشد ،پس فلسفه عبادت چیست؟! چرا راهبهها در کلیسا خود را وقف پرستش خدا می کنند؟ بهنظر هارت شورن؛ خدا با عبادت بندگان در حال تکامل است وگرنه پرستش خدا معنا و مفهومی پیدا نمیکند. نقد تفصیلی این انگاره در اینجا مناسبت و مجالی ندارد؛ ولی میتوان از هارت شورن پرسید که اگر خدا در حال حرکت تکاملی است و بهپرستش ما نیازمندست ،چه تفاوت اساسی میان خالق و مخلوق وجود دارد؟ و اگرخدا مانند آفریدگانش نیازمندست ،پس چگونه خداي ناقص و نیازمند می تواند مبدأ جهان و علت نخستین هستی باشد؟! از دیدگاه اسلام ،خدا حقیقتی بینیاز و کمال مطلق و بهتعبیري دیگر"واجبالوجود" است و بههمین دلیل ،هیچگونه نقص و کاستی و نیازي در بارة خدا ،قابل تصورنیست. بهطورکلی ،تفاوت اساسی خدا با دیگر آفریدگان این است که همه نیازمندند و او بینیاز مطلق است! اینکه همه موجودات در پیدایش خود نیازمند علتاند و خدا در هستی خود بینیاز از علت است؛ دقیقا همان ویژگی منحصربفرد "بینیازي" و "غناي ذاتی" خداوند متعال است. یکی از شبهات اساسی که منکران خدا مطرح میکنند ،شبههاي است که برتراند راسل ،فیلسوف و ریاضیدان انگلیسی ،درکتاب خود "چرا من مسیحی نیستم" 2بیان کرده است .او میگوید در گفت و گو با پدر روحانی، ___________________________________________________________________________ 1. Bertrand Russell ?2. Why I am not a Christian

)ع(

از وي پرسیدم :چه دلیلی بر وجود خدا دارید؟ پاسخ داد :هرپدیده اي، پدیدآورنده میخواهد و هرمعلولی 1علتی 2میطلبد ،پس جهان نیزعلتی )خدا( را می طلبد .آنگاه مینویسد "هنگامی که از وي پرسیدم اگر هر معلولی علتی میخواهد ،علت خدا چیست؟ او پاسخ داد که این سؤال پاسخ ندارد" .آنگاه راسل میگوید اگر قانون علیت ،قانونی عام و غیرقابل استثناء است ،پس خدا هم نیازمند علت است و اگر قانون علیت استثناءبردارست، چرا در بارة پیدایش جهان این استثناء را نپذیریم؟! پدر روحانی در پاسخ بهاین پرسش ،پاسخی نداشت و بدین ترتیب راسل ،خدا ناباوري 3را توجیه میکند. این اشکال در بارة الهیات مسیحی بویژه الهیات پویشی "آلفرد نورث وایتهد" و همچنین " کلام صلیبی" نظریه داگلاس جان هال و یورگن مولتمن 6دیده میشود ،چون از دیدگاه این دو مکتب ،خدا حقیقت کامل و مطلق نیست ..جان هال میگوید "چرا باید همواره ازخداي متعالی 7و برتر، قوي و شکستناپذیري سخن گفت ،خدا میتواند کمتوان ،شکننده و حتی بهدارآویخته باشد". برمبناي این دو پندار ،پرسش برتراند راسل بیپاسخ میماند .گرچه این ___________________________________________________________________________ 1. Effect 2. Cause 3. Atheism 4. Theology of cross 5. Douglas Jhon Hall 6. Jurgen Moltamann 7. Glorify .8نیز نگاه کنید به :محمد کاظم مصباح موسوي ،نقد وبررسی تئوري عصریت معرفت دینی ،به انضمام گفتمان دکترعبدالکریم سروش ودکترسید محمد مصباح موسوي پیرامون "نظریه حق وتکلیف" ]دردست چاپ[.

61 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري

انگاره در بارة خداي اسلام صادق نیست .زیرا خداوند حقیقتی بینیازست و بههمین دلیل ،پدیده و معلول نیست تا بهپدیدآورنده و علت نیازمند باشد. قانون علیت نیز استثناپذیر نیست ولی خدا معلول نیست که علت بخواهد .اما این که چرا معلول و نیازمند نیست ،بهدلیل بطلان دور 1و تسلسل .2توضیح مبسوط این مسأله در کتابهاي فلسفی 3آمده است و بهدلیل اختصار، ازبیان آن ها خودداري می شود .بنابراین ،فلسفه عبادت نیز تکامل خدا نیست ،بلکه براي نیل بهتکامل انسان و کمال ستایشگر و پرستشگر است. قرآن می فرماید :یا أیها الناس أنتم الفقراء إلى االله و االله هوالغنی الحمید. " اي مردم ،شمایید نیازمندان بهخدا و خدا بینیاز و ستوده است". با توجه بهبینیازي خدا ،مسأله نصرت و یاري خدا مفهومی دیگرخواهد داشت .اینکه در توصیه و دستور امیرمؤمنان)ع( بهمالک اشتر آمده است که وظیفه حاکم ،یاري خدا با قلب ،دست و زبانش است "وأن ینصر االله سبحانه بقلبه و یده و لسانه" ،بهمعناي کمک بهخدا نیست ،بلکه بهمفهوم کمک بهدین خدا ،پیامبران الهی و بهبندگان خداست .مفهوم کمک بهخدا بهمعناي کمک در راه تحقق اهداف دین که دعوت بهتوحید از یکسو و دعوت بهعدالت اجتماعی و مبارزه با ظلم و ظالم و تبعیض و بیعدالتی از سوي دیگرست .کمک بهخدا ،یعنی کمک بهنشر معارف دینی و جذب مردم بهدین خدا .رفتارحاکم اسلامی در جامعه باید بهگونهاي باشد که مردم را بهاسلام و قرآن خوشبین کند و از ابراز هرگونه رفتار ___________________________________________________________________________ 1. Vicious cycle 2. Infinite regress .3ازجمله :محمد حسین طباطائی )علامه( ،اصول فلسفه وروش رئالیسم ،مقدمه وپاورقی به قلم مرتضی مطهري )تهران :صدرا5 ،(1362 ،ج . .4برگرفته از آیۀ 15سوره فاطر

)ع(

دیکتاتورمآبانه و ظالمانهاي که مردم را از دین خدا و آیین توحیدي دورکند و از رفتار خصمانه بهسود دشمنان اسلام پرهیزنماید .چنین رفتارهایی ،نه تنها یاري بهخدا نیست؛ که دشمنی باخدا و یاري بهشیطان و دشمنان اسلام است. سپس حضرت)ع( به مالک دستور می دهد که نفسش را از شهوات بازدارد :وأمره أن یکسرنفسه من الشهوات و یزعها عند الجمحات؛ فإن النفس أماره بالسوء ،إلاما رحم االله" .بهاو دستور میدهد ،هنگام تمایلات شیطانی و شهوانی ،نفس خود را بشکند و حقیر سازد و در وقت سرکشی و سرپیچی از فرمان عقل ،آن را باز دارد ،که بهراستی ،نفس ،انسان را بسیار بهاعمال بد و زشت امر میکند ،مگر در مواردي که خدا رحم کند و انسان را از شر نفس اماره ،حفظ نماید". حضرت)ع( تأکید میکند که حاکم باید نفس اماره ،احساسات بد و وسوسههاي شیطانی را مدیریت کند و اگر نتواند آنها را کنترل نماید، بهنابودي کشانده می شود؛ زیرا هواهاي نفسانی و خودپرستی ،نه تنها آدمی را بهسوي نابودي می برد ،بلکه جامعه و تکتک افراد را نیز قربانی خواهد کرد .همگی فسادهاي اقتصادي ،قضایی ،اداري و اجتماعی جوامع بشري؛ معلول هواپرستی و خودکامگی حاکمان مستبد آنهاست .از باب نمونه ،چه کسی باور میکند که در کشور عربستان سعودي با وجود آنهمه منابع عظیم نفتی و ثروت کلان شاهزادههاي سعودي ،گروه بسیاري از افراد جامعه در فقر بسر میبرند .بدیهی است که فقر ،محرومیت ،فساد اقتصادي، ناهنجاريهاي اجتماعی و فرهنگی ،فساد اقتصادي ،جنگ و خونریزي ،همه و همه ،برخاسته از هواپرستی حاکمان است .این است که امیرمؤمنان علی)ع( بهعنوان یکی ازمهمترین سفارشها و پندهایی که بهمالک میدهد،

63 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري

وي را بهمبارزه با نفس و پرهیز از هواپرستی دعوت میکند.

معیار شایستگی حکومتها ،دیدگاه جامعه است متن :ثم اعلم یا مالک! أنی قد وجهتک إلی بلاد قد جرت علیها دول قبلک من عدل و جور ،و أن الناس ینظرون من أمورك فی مثل ما کنت تنظرفیه من أمورالولاه قبلک ،و یقولون فیک ما کنت تقول فیهم ،و إنما یستدل علی الصالحین بما یجري االله لهم علی ألسن عباده .فلیکن أحب الذخائر إلیک ذخیره العمل الصالح .فاملک هواك ،و شح بنفسک عما لا یحل لک ،فإن الشح بالنفس الإنصاف منها فیما أحبت أو کرهت. ترجمه :اي مالک! بدان که من تو را ]بهعنوان فرمانرواي مصر[ بهسرزمینی میفرستم که همانا پیش از تو دولتها و حکومتهاي دیگري، چه دادگر و چه ستمگر ،بر مردم آنجا فرمان راندهاند ،اینک مردم ،همان چیزي را که تو در بارة والیان پیش از خود ،نظر میدادي ،در بارة تو نیز نظرخواهند داد و آنچه را تو نسبت بهآنان ]والیان پیشین[ میگفتی ،نسبت بهتو خواهند گفت و جز این نیست که بر نیکی شایستگان ،همان چیزي را که خداوند بر زبان بندگان خود جاري میسازد ،دلیل آورده میشود ]اگر نکویی کسی بر زبان بندگان خدا جاري شود ،دلیل خوبی اوست و همچنین برعکس[ بنابراین ،باید بهترین اندوختهها نزد تو ،اندوختهاي از رفتار و کردار صالح و نیکوست؛ پس مالک ،هواي نفس خویش را هشدار و نسبت بهآنچه برتو روا نیست ،تاببیاور و برخود روا بدار که همانا تابآوردن نفس ،انصافدادن بهآن است در آنچه دوست دارد و یا زشت میشمارد ]با آن طبق آنچه بهمصلحت دنیا و آخرت میباشد ،رفتار کن[. شرح :در آغاز منشور ،امام علی)ع( مالک اشتر را مخاطب میسازد و

)ع(

می فرماید :اي مالک ،بدان! من تو را بهسرزمینی میفرستم که پیش از تو، دولتهاي عدالتپیشه یا جبار ،حکومت کردند و مردم کارهاي تو را با مداقه دنبال میکنند و همانگونه که تو کارکردها و کنشهاي دولتهاي پیشین را مطالعه میکردي و در بارة آنها بهداوري مینشستی ،مردم نیز در بارة تو بههمینگونه داوري خواهند کرد. منظورحضرت علی)ع( از این سخن ،این است که حاکم اسلامی باید بداند که تاریخ تکرارمی شود و همانگونه که دولتهاي پیش از او مورد نقد و انتقاد مردم بودهاند ،اینک خود او که در صدر قدرت و حاکمیت جامعه اسلامی نشسته است ،مورد قضاوت مردم قرار میگیرد و مردم همان انتقادها را درحق حاکمیت جدید می کنند .و اگر بیعدالتی ،تبعیض، رانتخواري ،پارتیبازي و خونریزي در دولتهاي پیشین مورد نکوهش بوده است ،این امور در دولت تو نیز محکوم و غیر قابل قبول است .اگر درگذشته ،حاکمان را محکوم می کردي که چرا با فساد اقتصادي ،اداري، اجتماعی و فساد در امور قضایی و غیره مبارزه نمیکنند ،امروز حکومت تو نیز می تواند مورد انتقاد قرار گیرد که چرا نتوانسته است با فساد، تبعیض ،فقر و تنگدستی مبارزه کند؟! ازدیدگاه جامعه ،حاکم یا از جریان فساد اقتصادي ،اداري و ...آگاه است و یا بیخبر ،اگربیخبرست ،پس چرا در مقام کسب آگاهی از واقعیات جامعه برنیامده است؟ اگرآگاه است و توان مبارزه با آنها را ندارد ،پس کفایت مدیریت جامعه اسلامی را ندارد ،و میباید از مقام خود کناره گیرد و قدرت را بهافراد با کفایت ،صالح و با درایت و اگذار کند. آنگاه حضرت علی)ع( معیارشایستگی و عدم شایستگی حکومتها و حاکمیتها را دید و نظر جامعه میداند و میفرماید :حاکمان صالح و

65 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري

شایسته را میتوان از آنچه که خداوند بر زبان بندگانش جاري کرده است ،شناسایی کرد .به دیگرسخن ،معیارخوبی یا بدي حکومت ها و حاکمان ،دیدگاه هاي جامعه است .اگر مردم از حکومتی تعریف کنند و از آن بهعنوان حکومتی عادل و لایق و ستمستیز یاد کنند ،آن حکومت شایسته تقدیرست و اگر از آن ،انتقاد می کنند و حاکمان را در برقراري عدالت و ریشهکنی فسادهاي اقتصادي و اجتماعی ،قضایی و ...ناتوان توصیف میکنند ،حکومت و حاکمان آن ،شایسته نخواهند بود .بنابراین، دیدگاه مردم در بارة حکومت و حاکمان معیار شایستگی و یا عدم شایستگی آنها خواهد بود .از دیدگاه امام علی)ع( خداوند ازحکومتهاي صالح و شایسته حمایت میکند و ذکر خیر حاکمان شایسته را بر زبانها جاري میکند .لازمه این سخن ،آن است که اگر مردم دید مثبتی بهحکومت نداشته باشند و از آن بهنیکی یاد نکنند ،آن حکومت صالح و شایسته و مورد تأیید خداوند متعال نخواهد بود. اینجا پرسشی مطرح میشود که آیا امکان ندارد مردم اشتباه کنند و از یک حاکم خوب ،بهبدي یاد کنند؟ چگونه حضرت علی)ع( مردم را ملاك و معیار ،قرارمیدهد؟ و دیدگاه مردم را مهم میداند؟ درپاسخ بهاین پرسش برخی گفته اند :منظور از"عباد" درکلام حضرت علی)ع( بندگان خوب خدایند و بدیهی است که خوبان بیدلیل در بارة اشخاص ،داوري منفی نخواهند کرد .ولی این نظریه بهنظر نگارنده درست نیست؛ زیرا کلمه "عباد" در قرآن بهبندگان خدا -اعم ازخوب و بد -اطلاق میشود؛ یعنی برخی از بندگان ،پرهیزگار و متقیاند و برخی ،فاسق و بیتقوا .مردم بهطورکلی -اعم از با تقوا و بیتقوا -ملاكان د .اگرمردم ،ظلم ،تبعیض، بیقانونی و فساد ببینند ،از آن حکومت بهبدي یاد میکنند؛ زیرا مردم

)ع(

بهخوبی درك میکنند و متوجهاند که کدام حکومت ،روش عادلانه دارد و کدام حکومت ،با ستم و فساد قرین است. بههر حال ،قضاوت جمعی جامعه نمیتواند غیرمنصفانه باشد .ممکن است برخی از افراد هم با دلایل واهی نسبت بهحکومت انتقاد داشته باشند؛ اما اگر اکثریت جامعه ،دیدي مثبت دارند و با نیکنامی از حاکم و حکومت یاد میکنند ،نشانگر آن است که حکومت ،شایسته و حاکم نیز از شایستگان است .خوشنامی درجامعه ،نعمتی است که ازسوي خداوند بهانسانهاي شایسته داده میشود. بهدیگرسخن ،خوشنامی و خوشآوازگی ،اثر وضعی خدمت بهمردم و مدیریت صحیح جامعه است .همانگونه که بدبینی جامعه بهحکومت ،نشانگر بیصلاحیتی آن حکومت است .ازاین رو پیامبران الهی ،خوشنامی را ازخداوند مسألت مینمودند .چنانکه حضرت ابراهیم)ع( بهدرگاه خدا استغاثه میکرد که رب هب لی حکما و ألحقنی بالصالحین و اجعل لی لسان صدق فی الآخرین" 1پروردگارا ،بهمن حکمت بخش و مرا در زمرة بندگان صالح قرارده و مردم نسبت بهمن گفتار نیک داشته باشند" .خداوند نیز در قرآن می فرماید :و وهبنا لهم من رحمتنا وجعلنا لهم لسان صدق علیا" 2و از بخشش خود بهآن ها بخشیدیم و درمیان مردم براي آنها نیک نامی و ذکرخیر قراردادیم" .در همین راستا باز در قرآن میخوانیم :إن الذین آمنوا وعملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودا" 3کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند ،خداي

___________________________________________________________________________ .1برگرفته از آیههاي 83و 84سورة شعراء .2برگرفته از آیۀ 50سورة مریم .3همان80 :

67 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري

رحمان براي آنان محبوبیتی ایجاد می کند و مردم ایشان را دوست میدارند" . ازاین رو ،حضرت علی)ع( تأکید میکند کهاي مالک! دیدگاه مردم، ملاك و معیاراست؛ پس باید کاري کنی که مردم ازحکومت تو تعریف کنند ،یعنی احساس رضایت و خوشحالی داشته باشند .بهدیگر سخن، حکومتی که مردم از آن ناراضیاند ،حکومت دینی و الهی نیست و دوام نخواهد آورد. متن :فلیکن أحب الذخائر إلیک ذخیره العمل الصالح ،فاملک هواك و شح بنفسک عما لا یحل لک فإن الشح بالنفس الإنصاف منها فیما أحبت أوکرهت. ترجمه :باید نیکوترین اندوختهها نزد تو ،کردار نیک باشد ،هان مالک برنفس خود چیره شو .و نسبت بهآنچه برتو روا نیست ،بخل بورز و خودداري کن که همانا بخل ورزیدن بهنفس ،انصافدادن بهآن است در آنچه دوست دارد ،یا زشت میشمارد. شرح :درجهان کنونی هرکسی در جست و جوي چیزي است و هرکسی اشیاي بارة علاقه خود را گرداوري و انباشته میکند .برخی بهگرداوري و انباشتن سکههاي قدیمی و برخی دیگر در جست و جوي نسخ خطی و برخی دیگر نیز تابلوهاي نقاشی نفیس و یا تمبر پستیهاي قدیم را جمعآوري میکنند .بههرحال ،گرایش بهمال و اموال دنیا ،مشترك میان همهانسانها بهرغم اختلاف نژادها ،رنگها و ملیتهاست و هرکسی بهاندازة توان خود با ذخیرهسازي طلا ،جواهرات ،ارز و یا خرید املاك و امثال آن، دل خوش دارد .اینجاست که امام علی)ع( خطاب بهمالک اشتر میفرماید که:

)ع(

اي مالک ،تو باید آنچنان نفس خود را تهذیب کنی و از مادیات بريسازي تا انسانی قدسی شوي و گرایشهاي معنوي بیابی ،در نتیجه محبوبترین اندوختهها نزد تو ،عمل صالح و کردار شایستهاست .اگر دغدغۀ مردم؛ یافتن پول و انباشتن زر و زیورست ،دغدغه تو باید انباشتن "عمل صالح" و ذخیرهسازي کردار شایسته و نیکو براي روز واپسین باشد :یوم لا ینفع مال ولا بنون إلا من أتی االله بقلب سلیم" 1روزي که نه مال و نه فرزندان سودي نمیبخشند ،مگرکسی که با قلبی سلیم برخدا وارد شود. واژگان"عمل صالح"از جمله واژه هاي قرآنی است که در معانی و مصادیق مختلف انطباق بسیاري دارد و بههرکردار شایسته که با انگیزه الهی صورت پذیرد ،عمل صالح اطلاق میشود؛ اعم از و اجبات و مستحبات ،انجام کارهاي خیر و نکوکاري بهدیگران ،عفو و گذشت، و انجام سایر امورخیریه که بهقصد قربت با هدف جلب رضایت الهی صورت گیرد .درقرآن چه بسیار ایمان و عمل صالح درکنار هم بهکاربرده میشوند و بهصریح آیات قرآن ،ایمان بدون عمل صالح براي سعادت بشرکافی نیست و این دو با هم موجب فلاح و رستگاري است :والعصر ،إن ال إنسان لفی خسر ،إلا الذین آمنوا وعملوا الصالحات2...؛ "سوگند بهعصرکه آدمی در زیان است ،مگرآنهایی که ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند" .ازاین رو ،امام علی)ع( از مالک اشترمی خواهد تا تمام همتش ،اندوختن اعمال صالحه باشد و با تمام و جود درجهت خدمت بهخدا و بندگان خدا باشد و در این راه ،مسامحه و کوتاهی نکند؛ چه این ___________________________________________________________________________ .1برگرفته از آیههاي 88و 89سوره شعراء .2برگرفته از آیههاي 3-1سورة عصر

69 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري

رویکرد موجب عملکرد صحیح و در نتیجه خوشآوازگی و خوشنامی براي حکومت و حاکمان میشود. "فاملک هواك و شح بنفسک عمالا یحل لک فإن الشح بالنفس الإنصاف منها فیماأحبت أوکرهت "حضرت بهدنبال تأکید برضرورت عملگرایی و انجام اعمال صالحه ،خطاب بهمالک میفرماید: پس بر هواي نفس خود چیره شو و مگذار هواي نفس بر توچیره شود و تو را بهاین سو و آن سو بکشاند و از راه حق ،دورگرداند؛ پس باید دریغ کنی از نفست ،هرآنچه را که بر توحلال نیست و این رخ نخواهد داد ،مگر آنکه نفست بهمرحله انصاف برسد .بیآنکه تفاوتی در بارة خوشیها و ناخوشیها با آنچه که دوستداري و یا از آن تنفرداري باشد و آنگاه که نفس آدمی بهمرحله انصاف برسد ،عدالت محور خواهد بود؛ در نتیجه نزد خدا و آفریدگان خدا محبوب خواهد شد و خوشنامی و خوشآوازگی را بهدنبال خواهد داشت.

نسخهٔ PDF این مقاله