دینی
توصیه به پرهیزکاری - بخش اول
متن :بسم االله الرحمن الرحیم ،هذا ما أمربه عبد االله علی أمیرالمؤمنین، مالک بن الحارث الأشترفی عهده إلیه حین و لاه مصر ،جبایه خراجها ،و جهاد عدوها ،و استصلاح أهلها ،و عماره بلادها…
Dr. Mesbah Moosavi ·
متن :بسم االله الرحمن الرحیم ،هذا ما أمربه عبد االله علی أمیرالمؤمنین، مالک بن الحارث الأشترفی عهده إلیه حین و لاه مصر ،جبایه خراجها ،و جهاد عدوها ،و استصلاح أهلها ،و عماره بلادها .أمره بتقوي االله ،و إیثار طاعته ،و اتباع ما أمربه فی کتابه :من فرائضه ،و سننه التی لایسعد أحد إلا باتباعها ،و لا یشقی إلا مع جحودها و إضاعتها؛ وأن ینصراالله سبحانه بقلبه و یده و لسانه ،فإنه جل اسمه قد تکفل بنصرمن نصره ،و إعزازمن أعزه و أمره أن یکسر نفسه عند الشهوات ،و یزعها عند الجمحات ،فإن النفس أماره بالسوء إلا ما رحم االله. ترجمه :بهنام خداوند بخشندة بخشایشگر ،این ،است فرمانی که بندة خدا علی امیرالمؤمنین بهمالک پسر حارث ]ملقب به[ اشتر ،میدهد تا عهد و راهکار خود را در جایگه فرمانروایی مصر ،آنگونه که در فرمان میآید، بکار بندد .پس از استقرار حکومت خراج و مالیات آنجا را بستاند ،با دشمنان آنجا جهاد کند ،امور مردم آن سرزمین را بهصلاح آورد و آن سرزمین را آباد سازد .بهاو فرمان میدهد از ناخشنودي خدا بپرهیزد] :یعنی هر آنچه را که خدا فرمان داده ،انجام دهد و از آنچه که نهی فرموده ،پرهیز جوید[ و فرمانبري از خدا را بر دیگر کارها برگزیند و آنچه را که خداوند در کتاب خود بهآن امرکرده ،از امور واجب و فریضه و کارهاي مستحب و پسندیده پیروي کند ،اموري که هیچکس ،جز بهپیروي از آن؛ نیکبخت نمیشود و بهسعادت نمی رسد و هیچکس جز با انکار و تباه ساختن آن
)ع(
امور ،سیهروي نمیشود و عاقبتی شوم نمییابد! سپس خداي سبحان را با قلب ،دست و زبان خود ،یاري کند ]با دل بهاو ایمان بیاورد ،با دست و دیگر اعضاء اوامر او را اجرا کند و با دشمنانش بجنگد ،با زبان ،ذکر او بگوید و دستورهایش را بهمردم برساند[ که همانا خداوند-که نام او بزرگ است- بهیقین ،یاري کردن هرکس که او را ]با اطاعت ازدستورهایش[ یاري کند و عزیزداشتن کسی را که او را عزیز دارد ،بهعهده گرفته است .و باز هم ،بهاو فرمان میدهد ،بههنگام تمایلات شیطانی و شهوانی ،نفس خود را بشکند و حقیرسازد و در بههنگام سرکشی و سرپیچی از فرمان عقل ،آن را بازدارد که بهراستی ،نفس ]اماره[ ،آدمی را چهبسیار بهکردار بد و زشت وامیدارد، مگر آنگاه که خداي ترحم کند و انسان را از شر نفس اماره برهاند. شرح :عهد نامه شریف امام علی)ع( با جمله زیباي "بسماالله الرحمن الرحیم" آغاز میشود ،چنان که هر یک ازسورههاي قرآن کریم -بهاستثناي سورة توبه -با همین آیه ،آغاز میشوند .شروع هر سوره با "بسماالله الرحمن الرحیم " الهام بخش پیام رحمت و مهربانی از سوي خداي رحمت و مهربانی است؛ خدایی که بنا بر برخی از روایتهاي مشهور؛ محبتش به انسان ،ازمحبت مادر بهفرزندش فزونترست و برهمین اساس ،یعنی رحمت و مهربانی ،جهان و انسان را آفریده است .آیۀ شریفه " إلا من رحم ربک و لذلک خلقهم 1" ...آشکارا ،فلسفۀ آفرینش را رحمت الهی معرفی میکند و این بدان معناست که خداوند آدمی را نه براي رنج و محنت ،بلکه براي رساندن بهرحمت مطلق و بیکران خود آفریده است .در همین راستاست که پیامبران و کتابهاي آسمانی را فرو فرستاد تا پیامبران؛ پیام ___________________________________________________________________________ .1برگرفته از سرآغاز آیۀ 119سورة هود :مگر آنهایی که پروردگارت بر آنها رحمت آورده و آنها را براي همین آفریده است.
49 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري
رحمت الهی را بهمردم برسانند و چگونگی دستیابی بهکمال مطلق را بیاموزند ،نیز؛ زمینههاي برپایی عدالت اجتماعی را فراهم آورند و جامعه را بهرفتارنیک ،نیکوکاري و احسان ،عفو ،گذشت و رعایت حقوق بشر ،و بهطورکلی بهگفتارنیک ،کردارنیک و پندارنیک ،رهنمون شوند. امام علی)ع( نیز بهپیروي از قرآن کریم ،نامه خود را با همین آیه شریفه "بسماالله الرحمن الرحیم" آغاز میکند تا مخاطبان خود را بهمبدأ رحمت و مهربانی توجه دهد و از حقتعالی ،براي گسترش رحمت و مهربانی در میان خلق ،استعانت جوید .آنگاه آن حضرت ،ضمن توصیف خود به"عبداالله"-1 یعنی بندة خدا -میفرماید که این نامه ،ازسوي بندة خدا ،علی امیرالمؤمنین بهمالک اشتر ،هنگام اعزام او بهمصر ،براي تشکیل حکومت در آنجا ،نگارش شده است. تعبیر"عبداالله " در توصیف خود ،بهمعناي خضوع و خشوع در برابرخداوند متعال است .گرچه هنگامی که امام علی)ع( حکومت را پذیرفت ،اسلام در 21کشور جهان ،گسترش یافته بود و حضرت علی)ع( بهعنوان حاکم سرزمینهاي اسلامی ،بهنگارش این نامه میپردازد ،اما و با این حال ،لحظهاي فروتنی و تواضع در برابر حق را فراموش نمی کند و از القاب مختلفی که رسم شاهان و حاکمان جور بود ،پرهیزمیکند تا هم خود و هم دیگران را بهمسأله عبودیت و بندگی خدا توجه کامل دهد ،و همه بدانند که بندة ناچیز خدایند و هیچ یک از القاب و عناوین ،آدمی را از بندگی و نیاز همیشگی و مستمر بهخداي متعال ،خارج نمینماید .امام علی)ع( همواره بندة خداست و او بهعبودیت حق ،افتخار و مباهات دارد؛ ___________________________________________________________________________ .1با دریغ بسیار ،در ترجمۀ سیدجعفر شهیدي ،تاکید »بندة خدا /عبداالله« ناروا حذف شده است! که ما در متن خود بر آن و انگیزة آن اشاره کردهایم.
)ع(
همانگونه که در جاي دیگر ،عرض میکند :إلهی کفى لی عزا أن أکون لک عبدا و کفى بیفخرا أن تکون لی ربا.1 »پروردگارا! مرا این سرافرازي بس که بندة تو باشم و این سربلندي براي من بسنده است که توپروردگار من باشی.«. تعبیر "عبداالله" درآغاز نامه ،می تواند مهمترین آموزه را بهمالک اشتر، بهعنوان حاکم جامعه اسلامی ،بدهد که؛ مالک! مبادا فراموش کنی که من و تو بندگان و فرمانبر اوییم ،و تمام وجود و هستی ما را فقر و نیاز بهحق فراگرفته است؛ پس تکبر ،نخوت و غرور را کنار بگذار و با نهایت تواضع و فروتنی ،بهانجام مسئولیتهاي خود بپرداز تا روزي که بهدیدارحق میشتابی ،از کردار و کارکرد خود در برابر او راضی و خشنود باشی.
وظایف حکومت سپس آن حضرت)ع( تنها بهبرخی از وظایف حکومت بهاجمال اشاره کرده است و میفرماید از جمله وظایفی که حاکم بردوش دارد ،چند چیز است: .1تأمین بودجه براي امور عمرانی و غیرعمرانی از راه دریافت مالیاتها .طبیعی است که انجام هیچکاري بدون بودجه ،امکان پذیرنخواهد بود. .2دومین وظیفۀ حاکم ،تأمین امنیت از راه مبارزه با دشمنان آن سرزمین است] .همانگونه که درادامۀ نامه ،بهتفصیل ،خواهد آمد[ ،تأمین امنیت کشور در شرایط متفاوت ،ناهمسان خواهد ___________________________________________________________________________ .1محمد بن علی ابن بابویه ،خصال ،تصحیح علی اکبرغفاري )قم :دفترانتشارات اسلامی (1362 ،ج ،2ص ] 420آنلاین[ ،قابل بازیابی الخصال -الشیخ الصدوق -کتابخانه مدرسه فقاهت )(eshia.ir
51 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري
بود و در بسیاري از موارد ،پذیرش صلح با دشمنان ،تنها راه ایجاد امنیت در کشور ،اعم از امنیت جانی ،مالی و غیره ،خواهد بود. .3و ظیفه دیگر حاکم ،رسیدگی بهامور جامعه و اصلاح آن خواهد بود .از جمله وظایف حکومت اسلامی؛ ساماندهی امور جامعه، اعم از سیاسی ،اجتماعی ،اقتصادي و همانندست .افزون براصلاحات در امور فرهنگی و معنوي ،باید اصلاحات در همگی ابعاد جامعه نیز انجام گرفته و امنیت در همۀ ابعاد برقرار و حقوق همگان تأمین شود. .4از وظایف مهم دیگر حاکم ،انجام برنامههاي عمران و آبادانی در همۀ سرزمینهاي اسلامی است .حکومتی که نتواند به عمران و آبادانی کشور بپردازد و با سوءمدیریت و عدم تشخیص اولویتها ،بهویرانی کشور و نابودي اقتصاد و افزایش تورم، بهگرانی و بی ارزششدن پول ملی منتهی شود؛ چنین حکومتی از انجام یکی از مهمترین وظایف خود عاجز و ناتوان مانده است. در جامعهاي که فقر و تنگدستی رواج یافته و بخش عظیمی از جامعه زیر خط فقر زندگی کنند ،فساد ،فحشا و رشوهخواري درآن شکل میگیرد و راهی براي مبارزه با آنها وجود نخواهد داشت که "کاد الفقرأن یکون کفرا 1".فقر و تهیدستی ،پایههاي ایمان را ویران میکند و زمینۀ فسق و فجور ،و حتی کفر و بیایمانی را فراهم میسازد و بخش بزرگی از مسئولیت
___________________________________________________________________________ .1حدیثی ازپیامبر)ص( ]آنلاین[ ،قابل بازیابی :جامع الاحادیث -الکافی ج 2ص307
)ع(
آن ،برعهدة زمامدارانی است که توان مدیریت صحیح جامعه را ندارند و موجبات تخریب اوضاع اقتصادي جامعه را فراهم آوردهاند. بههرروي ،از جمله و ظایف حاکم ،عمران و آبادانی و شکوفایی جامعه در همگی ابعاد آنست که شامل همۀ بخشها اعم از بخشهاي علمی، فرهنگی ،بهداشت و درمان ،اداري و مالی ،بازرگانی ،کشاورزي ،صنعتی و سایر ابعاد جامعه میشود و حاکم باید با بهرهگیري از کارگزاران مجرب، بهآبادانی شهرها و روستاها بپردازد و با مدیریت صحیح ،زمینه شکوفایی، رشد و خودکفایی جامعه را فراهم آورد.
خودکفایی در همۀ ابعاد ،نه معقول و نه انجامپذیرست نکته قابل توجه اینکه ،لازمۀ آبادانی میهن اسلامی ،خودکفایی است؛ ولی خودکفایی ،نه بدان معناست که کشور در همۀ زمینهها ،اعم از کشاورزي ،صنعت و مانند اینها ،متکی بهتولیدات داخلی باشد و هیچگونه نیازي بهواردات نداشته باشد .چنین حالتی ،نه معقول و نه شدنی است. تمامی کشورهاي جهان بهیکدیگر وابستهاند و هرکدام ،سهمی در واردات و صادرات جهانی دارند ،حتی آمریکا ،بهعنوان اقتصاد برتر جهان که فعلا پول ملی آن در بیشتر اقتصاد دنیا فزونترین کارایی را دارد ،در بسیاري از نیازمنديهاي کشور خود ،ملزم بهواردات کالا از دیگرکشورهاي جهان است و نیاز بخش عمدهاي از کالاهاي بازارهاي آمریکا ،کانادا و اروپا را فراوردههاي کشور چین ،پوشش میدهد؛ زیرا نیروي کار در کشور چین، بسیار ارزان است و هرگز براي آمریکا و اروپا مقرون بهصرفه نیست که حتی سوزن خیاطی ،دکمه لباس ،پیژامه و مانند آنها را تولید کند؛ از این رو ،کشورهاي مختلف جهان ،بخشی از نیازهاي خود را -اعم از مواد اولیه،
53 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري
خام و تولیدي -با واردات تأمین میکنند .رشد اقتصادي کشورها ،مرهون صادرات و واردات فراوردههاست .اقتصاد سالم و کشورآباد ،بهمعناي خودکفایی و بینیازي در همه ابعاد نیست ،بلکه بهمعناي آن است که کشوري در یک موقعیت برابر و پایاپاي قرارگیرد و بتواند با همکنشیهاي درست و دوجانبه با جهان ،بهتبادل کالاهاي مورد نیاز خود بپردازد ،نه اینکه در همۀ زمینهها ،وابسته و نیازمند بهدیگر کشورها باشد.
فرمان بهتقوا و پرهیزگاري پیش از ورود بهتبیین منشورحکومت و رهنمودهاي اساسی براي ادارة جامعه اسلامی ،حضرت علی)ع( موضوع پرهیزگاري و تقوا را مطرح کرده است .گویا تقوا ،ریشه اصلی و محوراساسی حکومت اسلامی است و حاکمی که از تقوا برخوردار نباشد و خواستههاي نفسانی خود را مقدم بر طاعت الهی بداند ،چنین شخصی ،استعداد و زمینۀ پذیرش منشور و اجراي دستورهاي امام)ع( را ندارد .این است که امام در آغاز؛ مالک اشتر را بهرعایت تقوا و پرهیزگاري فرمان میدهد. تقوا چیست؟ تقوا ،یک ویژگی نفسانی و نیروي کنترل درونی است که آدمی را در برابر شهوات و امیال نفسانی پاس میدارد .انسان با تقوا ،طاعت خدا را برخواستههاي نفسانی خود فراتر میدارد ،چه در انجام واجبات و چه در ترك محرمات. از عارفی پرسیدند :تقوا چیست؟ پاسخ داد :آیا هیچ شده است در زمین پر از خار و خاشاك راه بروي؟ پرسشگر پاسخ داد :آري. عارف پرسید :درآن صورت چه میکنی؟
)ع(
پاسخ داد :خیلی با احتیاط و آهسته آهسته پا می گذارم تا خارها بهپایم فرو نرود ،عارف گفت :این ،همان تقوا است که رفتار صحیح داشته باشی ،با احتیاط حرکت کنی تا آسیبی بهدیگران نرسد و یا شامل حرام الهی نشود. این مطلب از سویی درست است؛ چون تقوا از ریشۀ " وقی" بهمعناي نگهداشت ،صیانت ،نگهداري و کنترل است .یعنی انسان مواظبت کند بهگناه آلوده نشود ،صحنههاي گناهآلود را ترك کند و خود را در برابر آنها قرارندهد .هنگامی که انسان عاقلی میخواهد در یک بزرگراه )اتوبان( رانندگی کند ،بیگمان بهترمز سالم براي توقف اتومبیل در مواقع خطرناك، نیاز دارد .تقوا در رفتار آدمی گاهی بهمنزلۀ ترمز سالم در توقف اتومبیل است .خداوند در قرآن میفرماید" :اتقوا االله ،2" ...تقواي الهی را رعایت کنید .بدین معناست که انسان باید در وجود خود دو نیروي قوي و استوارداشته باشد: .1نیروي محرکه براي انجام واجبات که کارآسانی نیست و بجا آوردن امور واجب با دشواريهاي مختلفی همراه است. .2نیروي کنترل کننده براي ترك محرمات که آن نیز سختیهایی در بر دارد .البته هنگامی که تقوا ،ملکۀ انسان شده باشد ،مبارزه با نفس نیزآسان میشود. براي مثال ،کسی که هیچگاه وسوسه نوشیدن شراب را نداشته است و در برابر وسوسه شیطان براي انجام این فعل حرام قرارنگرفته باشد ،دراین باره هم؛ نیازي براي کنترل نفس ندارد ،چون دراین زمینه خودساخته
___________________________________________________________________________ .1عبدالصمد همدانی" ،کلامی ازحضرت علی)ع( " ،مجله ]اینترنتی[ گنجینه )آبان ،(1383ش 44 ]آنلاین[ ،قابل بازیابی :در باب تقوا )(hawzah. net .2برگرفته از آیۀ 70سوره احزاب ،نیز؛ آیه 18سورة حشر.
55 فصل دوم :توصیه بهپرهیزگاري
است؛ اما کسی که بهگناه اعتیاد پیدا کرده است ،مثلا عادت بهدیدن تصاویر قبیح و پورنوگرافی )هرزهنگاري( و مانند آن دارد در واقع ،نوعی بیماري در وجود اوست که نمیتواند خود را کنترل کند؛ اما اگر آن عادت را همانند دیگر اعتیادها تركکند ،آرام آرام نفس وي تربیت میشود و دیگر چنین کارهایی برایش لذت بخش نیست و بهسوي ابزار و محرك هاي آن، همانند سایتهاي اینترنتی فاسد نمیرود .پس تقوا ،همان عاملی است که موجب کنترل و بازدارندگی نفس از گناه و سرانجام؛ خودسازي و تکامل آدمی میشود و وي را از سقوط در وادي هلاکت باز میدارد. حضرت علی)ع( پس از سفارش بهتقوا و پرهیزگاري ،دو نکته میافزاید که در واقع ،قید توضیحی براي تقواست و نکته جدیدي نخواهد بود ،بلکه تأکیدي است بر رعایت تقوا .می فرماید؛ حاکم باید فرمانبري و فرمانبرداري از خدا را برخواستههاي خود فراتر بداند و هنگام تزاحم آنها ،طاعت خدا را بر طاعت نفس ،ترجیح دهد و از اوامر الهی که در کتاب خدا و سنت پیامبرآمده است ،پیروي کند .زیرا پیروي ازآنها ،منبع و رمز سعادت آدمی است ،همانگونه که مخالفت با آنها ،سرچشمه و سرآغاز خواري و تیرهبختی است. نکتۀ دومی که حضرت برآن تأکید دارد ،این است که حاکم اسلامی وظیفه دارد که با قلب و دست و زبانش خدا را یاري کند؛ زیرا خداوند متعال تضمین داده است که هرکسی او را یاري کند ،یاریش نماید؛ و عزیز بدارد آنکه او را عزیزداشته است " و أن ینصراالله سبحانه بقلبه و یده و لسانه ،فإنه جل اسمه قد تکفل بنصر من نصره ،و إعزاز من أعزه ." اشاره بهقلب ،دست و زبان ،کنایه از این است که حاکم باید با تمام وجود در مقام نصرت و یاري خدا و بزرگداشت حضرت حق باشد.