چرا حضرت محمّد (ص) با چندین زن ازدواج کردند؟

به نام خدا

مصاحبه ای در رابطه با اینکه چرا حضرت محمّد (ص) با چندین زن ازدواج کردند.

آقای دکتر مصباح وقتی ما به زندگی پیامبر اسلام حضرت محمّد (ص) نگاه می کنیم، می بینیم که زندگی خود را خیلی ساده گذراندند، یک خانه خیلی ساده داشتند، ثروت جمع نکردند، هرچه در می آوردند برای مردم فقیر می پرداختند و تقسیم می کردند، که حتی وقتی که رهبری تمامی مسلمانان را داشتند، هیچ علامتی از تجمّلات در زندگی ایشان نمی بینیم. همینطور می بینیم که ایشان فردی بسیار معنوی و روحانی هستند. حتی قبل از آنکه پیامبری خود را اعلام کنند، معمولاً به غار حرا برای عبادت و تفکّر می رفتند. خیلی نمی خوردند، خیلی نمی خوابیدند و بیشتر در حال عبادت خدا بودند. پس چطور ایشان چندین همسر اختیار کردند؟

با توجه به این مسئله و در نظر گرفتن آن که ایشان فردی معنوی و روحانی بودند و انسانی در پی امیال و آرزوها نبودند. دلیل چند همسری ایشان چیز دیگری بود. به دلایل اجتماعی و سیاسی و گاهی برای این بود که به بعضی از افراد که حمایت های عاطفی و مالی نیاز داشتند اطمینان و حمایت بدهند. و برای اینکه قبایل و اجتماعات را دور هم جمع کنند.

 

ما دوست داریم بیشتر در رابطه با بیوگرافی ایشان وقتی که به مسئله چند همسری می رسیم نگاهی داشته باشیم. اینکه زندگی ازدواجی شان چطور بود و چه زمانی آغاز شد؟

می دانیم که حضرت محمّد (ص) تا سن ۲۵ سالگی ازدواج نکرده بودند. و بسیار مهم است که بدانیم که در آن زمان اینکه افراد در سن ۱۴،۱۵ سالگی ازدواج کنند بسیار معمول و رایج بوده. و در پس آن پدر بشوند و فرزند دار شوند. حضرت محمّد (ص) در زمانی که زمان خیلی قوی برای یک انسان است که آرزو و میل داشته باشد که ازدواج کرده و رابطه داشته باشد، همچنان مجرد مانده بودند؛ تا سن ۲۵ سالگی . و در آن زمان ایشان با بانویی که ۴۰ سال سن داشت ازدواج کردند. اولین همسر خدیجه (س) بود. او ۴۰ ساله بود. ۱۵ سال بزرگتر از حضرت محمّد (ص). او پیر نبود. اما برای مردی که با امیال و کمبودها همراه بوده، خیلی پیر بود. و این نیز خیلی مهم است که اشاره کنم که تا آن زمان که خدیجه (س) زنده بود، حضرت محمّد (ص) با خدیجه (س) ماندند. و به او وفادار بودند. و با هیچ کس دیگری ازدواج نکردند. خدیجه (س) ۶۵ ساله بود که از دنیا رفت و حضرت محمّد (ص) ۴۹ یا ۵۰ ساله بودند. بنابراین ۶۵ سال خیلی برای یک مرد ۴۹، ۵۰ ساله پیر است.

 

بنابراین حضرت محمّد (ص) ۲۵ سال از عمر خود را، اساساً تمامی جوانی خود را، با اولین همسر خود گذراندند؟

بله. درست است. و در آن زمان اینکه افراد تعداد زیادی همسر داشته باشند خیلی معمول و رایج بوده است. و چند همسری میان جوامع و قبیله ها خیلی مورد قبول و معمول و رایج بوده است. در آن زمان حضرت محمّد (ص) با همسر خود خدیجه (س) ۲۵ سال ماندند. تا زمانی که خدیجه (س) از دنیا رفت. بعد از وفات او باز هم حضرت محمّد (ص) برای ۲ سال ازدواج نکردند و مجرّد ماندند. بعد از آن با بانویی به نام سَوْده ازدواج کردند. سَوْده بر طبق خیلی از منابع ۸۰ سال سن داشته است. بنابراین اگر ازدواج بر اساس لذّت جنسی بود، هیچ کس با فردی که ۸۰ سال سن دارد ازدواج نمی کند. البته تعدادی از افراد می گویند که سن سَوْده جوانتر بوده و ۶۵ سال داشته است. بین ۶۵، ۷۰ و ۸۰ فرقی نیست. چون او ۲۰ ساله نبوده. تعداد زیادی دختران جوان بوده اند که عزّت و شرف و برتری داشتند که با پیامبر (ص) ازدواج کنند ولی ایشان با هیچ کس وارد ارتباط نشدند. پس ایشان بعد از ۲ سال مجرّد بودن با سَوْده ازدواج کردند.

این که ایشان ۲ سال مجرّد ماندند بسیار مهم است چون حضرت محمّد (ص) از با اصل و نسب ترین خانواده در منطقه شان بودند. و ایشان فرد خوش چهره ای بودند. حالا بر میگردیم به اینکه پبامبر(ص ) بعد از ۲۵ سال زندگی با حضرت خدیجه(س) و ۲ سال مجرّد ماندن بعد از ایشان با سَوْده ازدواج کردند...

سَوْده بیوه بود و همسرش از دنیا رفته بود. و او مانده بود با فقر و چند فرزند. بنابراین او به حمایت عاطفی و مالی احتیاج داشت. و حضرت محمّد (ص) پیشنهاد دادند و پذیرفت که ازدواج کند.

پیامبر (ص) ۲۵ سال مجرّد بودند. بعد از آن ۲۵ سال بود که با خدیجه (س) زندگی می کردند. و بعد که در۵۲ سالگی حدوداً دوباره ازدواج کردند. در این ۵۲ سال از زندگیشان، ایشان فقط با حضرت خدیجه (س) زندگی کرده اند. امّا همانطور که گفتید جامعه عقیده چند همسری داشته و اساساً هیچ محدودیتی در ازدواج و چند همسری نبوده است. بنابراین روش برخورد حضرت محمّد (ص) با جامعه چه بوده است؟

جامعه، یک جامعه چند همسری بود. امّا قبل از قرآن، آنها هیچ منع و محدودیتی در چند همسری نداشتند. حتی Bible بصورت غیر مستقیم به چند همسری تشویق می کرد. نمی گفت با کسی بیشتر از همسر خود ازدواج کنید، اما از داستانهایی که در Bible می خوانیم اینطور برداشت می شد. مثل اینکه حضرت سلیمان (ع) ۷۰۰ همسر داشتند و ۳۰۰ کنیز. اگر چه من شخصاً عقیده ندارم که حضرت سلیمان (ع) در نهایت ۱۰۰۰ همسر داشتند. اما چنین برداشت هایی را می شد از داستانهای Bible داشت. اما در قرآن حتی یک داستان هم نداریم که درباره داشتن بیش از یک زن صحبت کند. و به هیچ وجه چند همسری را تشویق نمی کند. و از طرف دیگر قرآن مخالف چند همسری است. و چند همسری را محدود کرده است. قرآن می گوید که شما نمی توانید بیشتر از ۴ زن داشته باشید و سپس می گوید اگر می توانید عدالت را رعایت کنید می توانید ۴ زن داشته باشید. اگر نمی توانید، "وَ اِنْ خِفْتُمْ اَنْ لٰا تَعْدِلُوا"؛ عبارت قرآن است که حتی اگر شک دارید که توانایی رعایت عدالت و مساوات را در میان همسرانتان دارید، فقط باید یک همسر داشته باشید. و اجازه ندارید بیشتر از یک همسر داشته باشید. و در عبارتی دیگر قرآن می فرماید: "وَ لَمْ تَعْدِلُوا" . شما توانایی ندارید که عدالت را بین همسرانتان به طور مساوی رعایت کنید. بنابراین اساساً قرآن بطور غیر مستقیم چند همسری را محدود کرده و با آن مخالف است. بنابراین اگر حضرت محمّد (ص) شخصیتی داشتند که شیفته تمایلات و آرزوهای دنیایی بود، پس چرا سعی داشتند که چند همسری را بین افراد محدود کنند؟ می توانستند بگویند که بروید و لذت ببرید و هر چقدر می خواهید همسر بگیرید و من هم همین کار را انجام می دهم. اما اینطور نبود. ایشان چند همسری را محدود می کردند و در این راه سعی می کردند تا یک تعادلی در زندگی ایجاد کنند. اگر می خواهید که زندگی شادی داشته باشید باید یک همسر داشته باشید، اگر نمی توانید که عدالت را بین زنانتان رعایت کنید. بنابراین با یک همسر می مانید. این چیزی است که اساساً اسلام به آن تشویق می کند.

 

درست است. خوب، به زندگی حضرت محمّد (ص) برگردیم. بعد از وفات حضرت خدیجه (س) چه اتّفاقی افتاد؟ شما به سَوْده اشاره کردید.

بعد از اینکه حضرت محمّد (ص) با سَوْده ازدواج کردند، پیشنهادی از جانب ابوبکر بود که با دخترش ازدواج کنند. دخترش عایشه نام داشت. و عایشه تنها همسر حضرت محمّد (ص) بود که باکره بود. و بقیه همسرانشان همه زنان پیر و بیوه بودند. بعضی ممکن است کمی جوانتر بودند ولی همه آنها بیوه بودند. درباره عایشه برخی از نقل قول ها هست که ۹ سال داشته ولی قول صحیح بین ۲۰ تا ۲۳ سال است. چیزی که باید اشاره کنیم این است که عایشه قبلاً با فرد دیگری نامزد کرده بود که نامش جابر بن متیم ابن عدی بود. و وقتی که عایشه به اسلام گروید، دیگر خانواده نخواستند که این ازدواج ادامه پیدا کند. به همین دلیل پیشنهاد شد که عایشه همسر حضرت محمّد (ص) شود. و حضرت محمّد (ص) این ازدواج را پذیرفتند.  فلسفه این ازدواج، ازدواج عایشه و بعد از آن ازدواج حفصه ، دختر عمر، ممکن است سیاسی باشد. به این دلیل که ابوبکر و عمر که بعد از حضرت محمّد (ص) اولین و دومین خلیفه بودند، به خاطر خانواده و قبیله شان خیلی مورد احترام بودند و قبیله های خیلی خیلی بزرگی داشتند. به خاطر چنین ارتباطی پیامبر (ص) می توانستند خیلی از قبیله ها را با هم دوست کنند و به هم نزدیک کنند. و به دور از خشونت و دشمنی زندگی کنند.

 

بنابراین همانطور که از تاریخ می دانیم، اگر کمی واضح تر در مورد جایگاه اجتماع عرب صحبت کنیم که به قبیله ها تقسیم می شد؛ جامعه چطور به ازدواج نگاه می کرد؟

بله. همانطور که اشاره کردید، جامعه کاملاً تقسیم شده بود. هر کسی قبیله خودش را داشت. که همه ۱۲ ماه سال را- تا زمانی که بین خودشان یک شرطی را گذاشتند که ۴ ماه از سال حرام است که در آنها جنگ کنیم - با هم جنگ داشتند. و از آن به بعد غیر از آن ۴ ماه همیشه با هم در حال جنگ بودند و خشونت و دشمنی بین همه قبیله ها بود. و تنها چیزی که می توانست قبیله ها را به هم نزدیک کند و با هم دوست کند، این بود که آنها را در یک ارتباط وارد کند. این یک مسئله رایج و سنت بود که وقتی که یک قبیله از قبیله ای دختر می گرفت، آنها با هم خانواده و فامیل می شدند. حالا دیگر آنها با هم بودند تا همدیگر را حمایت کنند و دیگر حق نداشتند با یکدیگر جنگ کنند. حضرت محمّد (ص) از برتری و اعتبار خود استفاده کردند تا با ازدواج با تعدادی از قبیله ها، آنها را کنار هم بیاورند و آنها را یک فامیل و خانواده کنند. و در این مسیر آنها یک امّة می شدند و می توانستند یک اجتماع اسلامی باشند.

 

بنابراین ازدواج در آن زمان نتیجه مثبتی که داشت این بود که قبیله هایی که دشمن بودند را دوست می کرد. پس ازدواج در اجتماع عربِ آن زمان قبیله ای و حاصل تصمیم جمعی بود. نه تصمیم فردی دو نفر. درست است؟

بله، درسته.

 

ما همچنین از شما یاد گرفتیم که مردم خود می خواستند که با پیامبر (ص) فامیل باشند.

بله، رقابت بود. در چنان راهی، بسیاری از مردم می خواستند تا خودشان یا دخترشان همسر پیامبر (ص) بشود. و تنها کسی که توانست حضرت محمّد (ص) را از همه آن پیشنهادات رهایی بخشد، قرآن بود. چون یک عبارتی از قرآن هست که می فرماید که تو دیگر بیشتر از این اجازه نداری که با زنان دیگر ازدواج کنی، حتی اگر آن زن خیلی گیرا باشد. قرآن دیگر هیچ فضایی را برای هیچ کس باقی نمی گذارد تا بتواند توجیه کند که ای پیامبر (ص) تو باید این ازدواج را قبول کنی. چرا با آن قبیله ازدواج کردی ولی با قبیله ما ازدواج نمی کنی؟

 

پس بنابراین آیا حضرت محمّد (ص) بعد از اولین همسر خود فرزند دار شدند؟

تا آنجایی که من می دانم، پسرشان ابراهیم را داشتند که از دنیا رفت. و اگر همه این ازدواج ها به خاطر کمبود بود، پس بنابراین باید فرزندان بیشتری می داشتند. بنابراین چون به این دلیل نبوده، بیشتر فرزندانشان از حضرت خدیجه (س) هستند.

وقتی که پیامبر (ص) با عایشه ازدواج کردند، عمر دختر خودش را پیشنهاد داد. عمر یکی دیگر از صحابهٔ حضرت محمّد (ص) بود. دخترش بیوه بود. او ابتدا دخترش را به ابوبکر پیشنهاد داد که او نپذیرفت. سپس به عثمان پیشنهاد داد که او نیز نپذیرفت. بعد پیامبر (ص) پذیرفتند تا همسری وی را قبول کنند. و این نوعی حمایت بود. بعضی معتقدند که این ازدواج به دلایل سیاسی بود. چون عمر قبیله و خاندان قدرتمندی داشت. و بعضی از جهت دیگر می گویند که چون حفصه در فقر بود، حضرت محمّد (ص) می خواستند تا از لحاظ مالی و عاطفی به او کمک کنند. و بعد از حفصه، زن دیگری بود به نام زینب بنت خُزَیمه. شوهرش کشته شده بود و او مانده بود با فقر و فرزندانش. او ۶۵ ساله بود. حضرت محمّد (ص) از او خواستگاری کرده و با او ازدواج کردند. این خانم آنقدر مریض و فقیر بود که ۳ ماه بعد از ازدواجش با حضرت از دنیا رفت. بنابراین می بینیم که اگر یک مرد جوان به خاطر کمبود پا پیش می گذارد، با یک زن ۶۵ ساله ازدواج نمی کند. که ۳ ماه بعد از ازدواج بمیرد. این مثال دیگری است برای اینکه فلسفه ازدواج حضرت محمّد (ص)، با دیگر افراد متفاوت بود.

 

علاوه بر اینها اگر پیامبر(ص) می خواستند از طریق ازدواج به ثروت و اهداف شخصی برسند، چرا معمولاً افراد فقیر و بیوه - غیر از عایشه - را انتخاب می کردند؟! سؤال دیگر من این است که اسلام از مردم می خواهد که تک همسر باشند و اگر حتی در شرایطی توانستند عدالت را رعایت کنند، محدودیت تا ۴ همسر وجود دارد.

می توانیم بگوییم چون شرایط عدالت و مساوات در رفتار را اسلام قرار داده و قرآن می گوید که شما نمی توانید با همه زنانتان عادل باشید، برای همین باید فقط با یکی باشید. پس می توان گفت که اسلام یک فرهنگ و سنّت تک همسری است.

 

اما در مورد حضرت محمّد (ص) ما می بینیم که ایشان بیشتر از ۴ همسر داشتند. چرا اینطور بوده؟

چون حضرت محمّد (ص) یک موقعیت یکتایی داشتند. اول از همه وقتی که زنان، شوهرانشان در جنگ کشته می شدند، در حالی کشته شده بودند که از خودشان و از اسلام دفاع می کردند و یا فردی از دنیا رفته بود و خانواده او هیچ حمایتگری نداشتند، بنابراین هیچ راه دیگری نبود که این افراد را از لحاظ عاطفی کمک کنند. بله حضرت محمّد (ص) نمی توانستند با همه بیوه ها ازدواج کنند، اما چند تا استثناء وجود داشت. برای مثال امّ حبیبه دختر ابوسفیان بود. ابوسفیان بزرگترین دشمن حضرت محمّد (ص) بود. دختر او مسلمان شده و به اسلام گرویده بود و همسر او نیز مسلمان شده بود. به دلیل اینکه ابوسفیان و دیگر کفّار مکّه داشتند مسلمانان را شکنجه می کردند، آنها هیچ راه دیگری جز ترک سرزمین نداشتند. آنها مکّه را به سمت اتیوپی ترک کردند. اتیوپی (حبشه)، جایی بود که نجاشی پادشاه آن بود. وقتی در اتیوپی در تبعید بودند، همسر امّ حبیبه به دلایلی که ما نمی دانیم (شاید به خاطر فشارها یا دلایل دیگر) اسلام را رها کرد و در آنجا از دنیا رفت. حالا امّ حبیبه که دختر ابوسفیان، بزرگترین و مهمترین دشمن اسلام است، اگر به مکّه بازمی گشت پدرش می توانست او را شکنجه کند و حتی دخترش را بکشد و او در تبعید تنها بود و شوهرش مرده بود. هیچ شانس دیگری نداشت. حضرت محمّد (ص) یک نفر را به نزد پادشاه اتیوپی که نجاشی بود فرستادند و از پادشاه خواستند تا از جانب ایشان از امّ حبیبه خواستگاری کند. پس می بینید که پیامبر (ص) ازدواج را می پذیرند تا کمک عاطفی و مالی به امّ حبیبه که در تبعید تنها بود، بدهند. و از طرف دیگر با پذیرش این ازدواج بسیاری از قبایل که متأثّر از ابوسفیان بودند همگی مسلمان شدند و خصومت و عداوت کم شد. وقتی که حضرت محمّد (ص)ازدواج با امّ حبیبه دختر ابوسفیان را پذیرفتند، ابوسفیان همچنان با پیامبر (ص) دشمنی داشت. داستان را می دانیم که حتی ایشان مجبور شدند که مکّه را ترک کنند و به مدینه فرار کنند. اما به هر حال این ازدواج خصومت و دشمنی را کاهش داد و به علاوه حضرت محمّد (ص) توانستند به یک خانم را که داشت از فجایع عاطفی رنج می برد، کمک کنند.

پس برگردیم به سؤال شما. شما گفتید چرا بقیه افراد نمی توانند با بیشتر از ۴ زن ازدواج کنند و پیامبر (ص) با ۹ نفر ازدواج کردند؟ من می گویم اگر مردم اجازه داده شده بودند که با ۴ نفر یا بیشتر ازدواج کنند، همهٔ دختران جوان را جمع می کردند این در حالی است که پیامبر (ص) همهٔ افراد پیر و فقیر را جمع کردند. بعضی ۱۸ ساله بودند و بعضی فقط ۳ ماه بعد از ازدواج از دنیا رفتند. بنابراین پیامبر (ص) یک استثناء بودند و یک نقش یکتا در جامعه داشتند و برای همین است که ایشان استثناء داشتند.

برای اینکه خلاصه کنم: اگر اسلام همین را برای عموم مسلمانان اجازه می داد، شانس بسیار کمی برای افراد عادی وجود داشت که بتوانند در مرتبه ای یکسان از عدالت و فداکاری که پیامبر (ص) از خودشان نشان دادند، قرار گیرند. چون قابل باور نیست که یک انسان عادی بتواند عدالت را بین یک فرد ۱۸ ساله و یک فرد ۸۰ ساله به مساوات رعایت کند.

---

  دکتر سید محمدکاظم مصباح موسوی متن فوق بخشی از سلسله مصاحبه هایی است که با محقق و متفکر شیعه

دکتر سید محمدکاظم مصباح موسوی، موسس مرکز ایرانی سلامی امام علی(ع) انجام شده است. ایشان فارغ التحصیل از حوزه علمیه قم میباشد و دکترای خود را از دانشگاه مک گیل دریافت کرده اند. وی سال های متمادی به عنوان استاد معارف اسلامی، الهیات و فلسفه در حوزه علمیه قم و همچنین در بسیاری از دانشگاههای داخل و خارج از کشور از جمله دانشگاههای امیرکبیر، تهران و علوم پزشکی اصفهان و نیز در دانشگاه مک گیل در مونترال کانادا تدریس نموده اند. از ایشان آثار زیادی در زمینه روانشناسی، فلسفه و اسلام شناسی منتشر شده است. همچنین صدها ویدئوی سخنرانی از ایشان جهت استفاده علاقمندان و محققان در دسترس است.