سهم اسلام در علم و تمدن غربی

بی تردید پیشینه علمی اسلام تأثیر به سزایی در پیدایش و توسعه علم و نیز تمدن نوین داشته است. منظور از علوم اسلامی، تمامی فعالیت های علمی و تحقیقاتی است که توسط دانشمندان مسلمان در کشورهای اسلامی، طی هشت قرن (قرن هفتم تا پانزدهم میلادی) به وقوع پیوسته است. گستره جغرافیایی این گونه فعالیت های علمی از غرب اقیانوس اطلس تا کناره های رودخانه ایندوس Indus در شرق و حوزه هایی در نواحی مدیترانه را شامل می شد. تا کنون اهمیت علوم وتمدن مسلمانان توسط صدها دانشمند و محقق اروپایی تایید شده است. به اذعان تاریخ، زمانی که اروپا دانشمندانش را محاکمه می کرد، آثارشان را به آتش می کشید و ایده هایشان را سرکوب می نمود، حضرت محمد (ص) از مسلمانان می خواست که «حتی تا چین به دنبال دانش بروند.» خواندن، نوشتن، قلم، کتاب و دانش به دفعات در قرآن آورده شده است. مرکبی که دانشمندان با آن می نگاشتند با خون «شهیدان» مساوی پنداشته می شد، اسرای جنگی معمولاً برای آزادی خویش، ملزم به آموزش خواندن و نوشتن به مسلمانان می شدند. برخی از دانشمندان به عنوان پاداش و تشویق علمی معادل وزن کتابهایشان «طلا» در یافت می کردند. نتیجه این قدردانی از دانش آموزی، جستجوی خستگی ناپذیر مسلمانان برای کسب دانش در یونان، سوریه، مصر، ایران، هند و چین بود. براین اساس، مسلمانان تمدن اسلامی را بنیان نهادند که به نوبه خود تأثير شگرفی بر عصر رنسانس اروپا و به تبع آن بر تمدن کنونی بشر گذاشت.

دستاوردهای مهم علمی- اسلامی

در زمانی که مسلمانان به علوم عقلی و علوم پایه مانند ریاضیات، نجوم و پزشکی روی آوردند، میراث علمی- اسلامی غالباً به شکل فعالیتهایی گذرا انگاشته می شد و سرزمین اعراب به عنوان منبع گرانبهایی برای نگهداری حقایق علمی قبلاً کشف شده محسوب می گردید که بعدها اینگونه منابع غنی علمی به دنیای غرب نیز منتقل گردید. آنها آنچه را به دست آوردند مورد تفسیر قرار داده خود مطالبی دیگر به آن افزودند و درواقع سهم علمی خود را لحاظ کردند. مسلماً سرزمینهای اسلامی نیز دانشمندانی را معرفی می کند تا کارهای فردی علمی و بنیادی خویش را معرفی نمایند. بنابراین هنگامی که به وامداری غرب به فرهنگ اسلامی فکر می کنیم، مهم است که از تمامی وجوه بنیاد های علمی- اسلامی تقدیر نماییم. این مهم شامل تمامی فعالیتهای علمی به علاوه ایده های انتقالی از زمانهای گذشته تا حال است. نکته مهم دیگر این است که زبان عربی وسیله ای بسیار انعطاف پذیر و مناسب برای بیان مفاهیم علمی بود. به پاره ای از رشته های علوم که توسط مسلمانان پایه ریزی و بنیان نهاده شده اجمالاً اشاره می گردد:

• ابو اسحاق الزرقالی Abu Ishaq AlZarqali: رساله ای در خصوص ساخت ابزارآلات دقیق علمی از جمله وسائل طراحی و اشکال کروی هندسی نوشته است. اگرچه در زمان خود، شهرت وی بابت ساخت ساعتهای آبی پیچیده ای بود که بعضاً حركات و دوران ماه را نشان می داد. این ساعتها در تولدو ساخته شده بودند و الزرقالی در سال ۱۰۷۸ به دلیل مشکلاتی که حمله های پی در پی ارتش های مسیحی تحت نظر الفانكو  ششم کستیلAlfonso castile of IV به وجود آوردند این شهر را ترک نمود. در سال ۱۱۳۳ پس از آنکه شهر توسط مسیحیان تسخیر شد، الفانكو ششم دستور داد که صنعتگری به نام حمیس ابن زبرا Hamis ibn Zabara ساعتها را پیاده کرده و به نحوه کارکرد آنها پی ببرد. وی ساعتها را باز نمود اما قادر به تشخیص سازو کار آنها نشد. لیکن چون در آن زمان الزرقانی فوت کرده بود جزئیات روش ساخت ساعتها از دست رفت.
• البتانیAlbattani: در زمینه استفاده از هندسه و طراحی اشکال کروی روی سطوح صاف تحقیق می کرد. بر این اساس وی به راه حل های جدید مسائل نجومی دست یافت. در قرن ۱۵ میلادی روش های او توسط منجمی به نام رجیومنتانوس Regiomontanus در اروپای غربی بازنگری شدند.
• السماوال AlSamawal: اولین ریاضیدان مسلمان بود که اعداد منفی را درک کرد و آنها را به عنوان مجموعه ای متمایز شناخت. وی قادر بود که اعداد را از صفر کم کند و قوانینی وضع نمود که ۳۰۰ سال بعد در اروپا ظاهر شدند.
• ابن الحيثام Ibn AlHaytham: ادعا می کرد که نور، انتشار هر نوع «منبع نورانی اولیه» است که به تمامی جهات به شکل کروی ساطع می گردد . این ادعا شبیه نظریه الکیندی Alkindi بود. این نظریه آنقدر بنیادی بود که قانون موجکهای ثانوی کریستین هیگنز Christiaan Huygens هلندی را حداقل تا شش قرن بعد تأیید می نمود. اهمیت کارهای ابن حیثام نه تنها در نقل قول های پی در پی از وی توسط دانشمندان غربی قرون وسطی مشخص است، بلکه همچنین انحراف نور، ناشی از حرکت نور با سرعتهای متفاوت در مواد مختلف را اثبات می کرد. به علاوه قوانین او در مورد انحراف نور در قرن هفدهم توسط کپلر و دکارت استفاده شدند. بنابراین ابن حیثام نمونه ای از یک فیزیکدان مدرن عصر خود بود.
• راجر بیکن Roger Bacon: وی همیشه بر ترجمه منابع علمی عربی- اسلامی اصرار می ورزید و بر اهمیت مشاهدات دنیای طبیعی تأکید داشت.
• آلبرتوس مگنوس Albertus Magnus: بر خلاف مخالفت های بسیار، نقش مهمی در معرفی علوم اسلامی به دانشگاههای اروپای غربی داشت. جنبش علمی اواخر قرون وسطی بر روی علوم عملی تمرکز داشت، چرا که در این علوم امکان اعمال دقت فکر و آزادی اندیشه وجود داشت، چیزی که در زمینه های دیگر مشکل تر و یا حتی غیرممکن می نمود. این فعالیت ها در قرون آتی به عنوان رنسانس شناخته شدند و سپس در دوران «انقلاب علمی» ادامه یافتند. نقش علوم عملی در پیدایش علم جدید کاملا واضح است و تا حد زیادی وابسته به گرایشات علمی دانشمندان اواخر قرون وسطی بود.

 

میراث علمی- اسلامی

میراث علمی اسلامی شامل آثار قابل توجهی در زمینه های علوم پایه مانند ریاضیات، فیزیک، شیمی، فلزشناسی، نجوم، پزشکی، داروشناسی، سم شناسی، مهندسی، جغرافیا، نقشه کشی، هواشناسی و دریانوردی بود. ذیلاً برخی زمینه های مهم، همراه با اسامی دانشمندان مربوطه درج می گردد.

• ریاضیات

خوارزمی، ثابت ابن غره، سینان ابن ثابت، المهانی، جعفر الخازن، ابو الوفا البوزجانی، الكوهی، الكرخی، خیام، طوسی، ابن يونس، البتاني، الكسدی، الخوجندي، الكاستی، ابن حمزه، این البناه، البتروجی و غیره...

- پایه گذاری نشانه ها و معادلات جبری

- ایجاد علم اعداد

- ابداع معادلات درجه سه

- تهیه جداول ریاضی

- ایجاد معادلات و نسبتهای هندسی

- پایه ریزی معادلات هندسی

• فیزیک

ابن الحيثام، ابو ریحان بیرونی، ابن الايد این اسماعیل، ابن ساحل الكوهی، عبدل الرحمان الخازن، ابن يونس الخازینی و غیره...

- پایه گذاری علم مکانیک

- توصیف جاذبه زمین

- تشریح خواص مکانیکی اجسام هندسی

- روش های اندازه گیری و سنجش

- چگالی سنج

- ترازو و هیدرومتر

- اندازه گیری جاذبه خاص

- بکارگیری قانون ارشمیدس در مورد گازها

- اندازه گیری فشار اتمسفر

- اختراع پاندول ساعت دیواری و فنر

- فیزیک نور

- قوانین آینه های محدب و مقعر

- زوایای خاص و میزان انحراف اتمسفر

- روشهای استفاده از نیروی مغناطیسی واختراع چرخ آبی

• شیمی

خالد ابن یزید، جابر ابن حیان، يعقوب ابن الصباح، الكيندی،بیرونی، ابوبکر، رازی و غیره

- طراحی نظریه اتمی

- توصیف فرایندهای فیزیکی تبخیر، انجماد، تقطیر، تبلور، تصعيد، قالب گیری و رنگرزی

- روش تهیه مواد شیمیایی

- شناسایی اسیدهای صنعتی همچون اسید سولفوریک، نیتریک و هیدروکلریک، آمونیوم کلرید، نیترات نقره، اکسید، کلرید و سولفید جیوه، کاربنات و هیدروکسیدهای پتاسیم و سدیم و غیره...

- روش های شیمیایی جهت ساخت شیشه، صابون، عطر، صمغ، روغن، رنگ، کاغذ، جوهر، شکر، داروجات و پودر تفنگ

- استفاده از وسایل تعریق، فلاسکها، ترازو ، لوله آزمایش درجه بندی شده

• نجوم

ثابت ابن قره، البتانی، بیرونی، الفرقانی، سیند ابن على، الكيندي، ابو وفا، بوزجانی، ابو سحل القوهی، ابو الحسن ابن يونس، البتروجی، عمر خیام، جابر ابن الافلاح، نصیر الدین طوسی، علا الدين ابن شاطر، الزرقانی، غیاث الدین کاشانی

- اختراع اسطرلاب و ابزار اندازه گیری زاویه

- جزوات و جداول حركات سيارات

- نامگذاری بیش از ۲۰۰ ستاره که اکنون در کتابچه های نجوم مدرن استفاده می شوند

- اثبات کروی بودن زمین

- محاسبه طول زاویه، قوس، قطر و مساحت زمین

- محاسبه زاویه شیب خورشیدی

- محاسبه طول یک سال ستاره ای (مثلاً خورشیدی)

- جدول بندی مکان ها و مدارهای ستارگان و سیارات

- مطالعه لکه های خورشیدی

• پزشکی

قصته ابن لوقا، ایشاق ابن حنین، رازی ، ابن سینا، الهراوی، این خطیب، ابن خطیما، این النفيس، ابن رشد، این ظهر، ابن القوف ...

- جراحی چشم، زنان و زایمان

- تألیف فرهنگنامه پزشکی

- بخیه زدن با استفاده از روده حیوانات

- ابداع مرهم جيوه

- توصیف گردش خون، جریان خون ریوی و عملکرد ریه ها در هوا رسانی به خون

- تشخیص مسری بودن سل

- تشخیص انتقال بیماری از طریق خاک و آب

- انجام عمل جراحی روی چشم، گوش و دندان

- استفاده از بیش از ۲۰۰ وسیله جراحی

- شناسایی ۱۳۰ بیماری چشمی و ۱۴۳ دارو

• داروشناسی

جابر ابن حیان، این البيتار، داوود الانتاکی، علی این عیسی و غیره.....

- تهیه الکل، نیترات ها و کاربنات ها

- استفاده از پیکروتاکسين Picrotoxin و ناک واميكا Nux Vomica

- تهیه داروهای شیمیایی به صورت قرص و محلول

- تأسیس داروخانه برای فروش و پخش دارو

- معرفی تعداد زیادی دارو و گیاهان دارویی به اروپا.

ریشه لغوی برخی از داروها از جمله الكانا (گیاه حنا)، الكل، الكالى (قلیایی)، الفالفا (یونجه)، زعفران، کافور، کتان، حکیم، یاسمن نشان دهنده منشاء شرقی بخصوص اسلامی آنها است.

• جغرافی

حشام ابن الكلبي، الجرمی، الیعقوبی، الفرقانی، هارون بین یحیی، ابن فضلان، مسعودی، ابن خردادبيه، المكدسی، البکری، ابن حوقل، الادریسی، قزوینی، ابن جوبير، یاقون المحمودی و غیره ..

- اختراع تعداد زیادی از ابزار و آلات جغرافیایی ونقشه برداری

- تهیه نقشه های متعدد ردیایی و زمینی دقیق و صحیح

- انتشار اطلاعات جغرافیایی مفید در کارهای کلاسیک

- توصیف سرزمین ها و مردمان بومی دنیای جدید (آمریکا) در کتابها و گزارش های متعدد

- تقسیم جهان آن زمان به مناطق آب و هوایی و مناطق شهری

- اندازه گیری طول و عرض جغرافیایی زمین

 

تأثیر مستقیم اسلام بر علم غربی

تأثیر اسلام بر علم غربی و رنسانس اروپایی را می توان به آسانی مورد ردیابی وشناخت قرار داد. موارد زیر برخی اثرات مهم علمی و فرهنگی اسلام را نشان می دهد.

الف) كلمات فنی و علمی، عربی - اسلامی در زبانهای اروپایی

امروزه، حضور هزاران کلمه و ترکیب عربی- اسلامی در زبانهای اروپایی که برای بیان و توضیح ایده های مختلف علمی در زمینه های نجوم، ریاضیات، شیمی، فیزیک، پزشکی، داروشناسی، جغرافی، مهندسی دریایی، موسیقی و نیز در زمینه های اقتصادی و اداری استفاده شده اند را می توان مشاهده کرد. به علاوه نام بسیاری از میوه ها، سبزیجات، ادویه جات، شیرینی جات و وسائل آشپزخانه عربی هستند. بیش از ۳۴۰۰ کلمه عربی در زبان اسپانیایی، ۳۱۰۰ کلمه در زبان پرتقالی، ۲۳۰۰ کلمه در زبان لاتین، ۲۵۰۰ کلمه در زبان ایتالیایی، ۲۶۰۰ کلمه در زبان فرانسوی، ۲۴۰۰ کلمه در زبان انگلیسی و ۱۶۰۰ کلمه در زبان آلمانی وجود دارند.

ب) اعداد عربی

مهمترین هدیه فرهنگ اسلامی به تمدن و علم غرب سیستم اعداد عربی و ممیزی است که اکنون در تمام جهان استفاده می شود. این سیستم توسط ریاضی دانان غربی استفاده شده و دستاورد بزرگ دانشمندان اسلامی است که بدون آن علم مدرن، مأموریت های فضایی و معاملات اقتصادی، تجاری و بازرگانی کنونی غیرممکن می بود.

ج) آزمایشات و تئوریهای علمی - اسلامی

دانشمندان اوایل رنسانس مستقیماً تحت تأثیر تئوری های دانشمندان اسلامی بوده اند. برخی از آنان تئوری های اسلامی را بدون قدردانی رو نویسی و کپی برداری کردند و برخی دیگر از دانشمندان اروپایی کارهای دانشمندان اسلامی را به خویش نسبت داده و سرقت کردند. خوشبختانه بعضی از تاریخ شناسان قرن ۱۹ و ۲۰ این سرقت ها را کشف نموده و نهایت سعی خویش را نمودند تا در خصوص بنیانگذاران مسلمان حق مطلب را ادا کنند. در این مورد می توان از محققان بزرگ غربی همچون الدر میلی، جولیوس ریبرا، هنری ارنست استاپلتون، خوزه والی کروزای بارون کارا دوا، جان هولمپارد به خاطر حقانیت، صداقت و لحاظ عدالت در رعایت امانتداری علمی از آثار دانشمندان اسلامی تشکر و قدردانی نمود. مدارک زیر نشان دهنده برخی کپی برداری های دانشمندان غربی از آثار علمی دانشمندان اسلامی می باشد.

- راجر بیکن Roger Bacon (انگلیسی، ۱۲۱۴۱۲۹۴) تعداد زیادی از تئوری های کتابهای عربی الكيندي، الرازی و این حیثم را کپی کرد.

- جوهانس مولر Johannes Muller (آلمانی، 1436-1476) تعدادی از تئوری های ریاضیات و نجوم البطروجی و ابوالوفا را کپی کرد.

- لئوناردو داوینچی Leonardo Da Vinci (ایتالیائی، 1452-1519)، کازینسکی تاریخ شناس ثابت کرد که لئوناردو داوینچی تئوری های زیادی در زمینه جبر از ابی کمال و این البناه را کپی کرده است.

- نیکلایل کپرنیکوس Nicolas Copernicus (لهستانی، ۱۴۷۳-۱۵۴۳) در ایجاد سیستم جدید خویش از بسیاری از قوانين الماهانی، البوزجانی و البتانی استفاده کرد.

- جرومینو کاردانو Geronimo Cardano (ایتالیایی، ۱۵۰۱-۱۵۷۶) از روش های ابوالوفا، المجرينی و عمرخیام در حل معادلات درجه سوم استفاده کرد.

- تكو براها Techo Brahe (دانمارکی، ۱۵۴۶-۱۶۰۱) بسیاری از تئوری های نجوم ابو الوفا، بوزجانی، البتانی و ابن یونس را کپی کرده و مدعی اختراع اسطرلاب شد.

- یوهانس کپلر Johannes Kepler (آلمانی، ۱۵۷۱-۱۶۳۰) از فرمول المهانی، ایده های ابن الحيثم، معادلات خوارزمی و فرمولهای ابوالوفا در تهیه قوانین جدید نجومی اش استفاده کرد.

- پیر د فرمات Pierre De fermat (فرانسوی، ۱۶۰۱-۱۶۶۵)، ریاضی دان بزرگ فرانسوی تئوری های هندسی ابوالوفا را کپی کرد و مدعی آنها شد.

- جان واليس John Wallis (انگلیسی، ۱۶۱۶-۱۷۰۳) ریاضی دان مشهوری که از آثار نصیر الدین طوسی در تحقیقاتش درباره Euclids Axiom of Parallelis استفاده نمود.

- اسحاق نیوتن  Isaac Newton (انگلیسی، ۱۶۴۲-۱۷۲۷) آثار ابی ساحل الكوهی و ابی الغر ابن اسماعيل الجاری در مورد مرکز جاذبه زمین اشکال محرک مطالعه نمود، سپس قانون جهانی جاذبه را تألیف کرد. نیوتن همچنین تئوری دو جمله ای جبر کاشی را کپی نمود.

لیست بالا تنها نمونه ای از دانشمندان اروپایی است که تئوری های دانشمندان اسلامی را در دوران رنسانس کپی کرده و سعی نمودند که به عنوان تئوری های خودشان عرضه نمایند ليكن نمونه های مهم بسیاری وجود دارند که می توان به فهرست بالا اضافه کرد.

 

تأثیر اسلام بر پیدایش تکنولوژی غربی

دستاوردهای اسلامی ذیل توسط اروپایی ها در حین جنگهای صلیبی اقتباس و توسعه داده شدند.

الف) صنایع شیمیایی

نساجی، شیشه، سفالگری و چینی سازی، کاغذ، رنگ، صابون، جوهر، واکس، شکر، نشاسته، روغن زیتون، صنایع گیاهی و معدنی، عطر، دارو ها و کلروفرم ، پودر تفنگ

ب) اختراعات مکانیکی

ترازو و وزنه، فنر و پاندول، ساعت سازی (ساعت های شنی، دیواری، و آبی)، چرخ های آبی و پمپ، آسیاب آبی و بادی، قطب نما، زاویه یاب و وسایل دریایی، اسطرلاب و وسایل نجومی، سوزن های ته سوراخ و ابزار جراحی، کنتور آب و چگالی سنج، توپ و ابزار نظامی

ج) فنی - مهندسی

پل، کانال، قنات، بندر، سیستم سردکننده و گرم کننده، سد و سیستم آبیاری، آب درمانی و حمام های عمومی، مساجد، مناره ها و گنبدها، کاروان ها و جاده های نظامی - کاخها و دفاتر دولتی - سنگر و برج های نگهبانی

د) مؤسسات و ادارات عمومی

اقتصاد و کشاورزی، دانشگاه، کتابخانه عمومی، مدارس عمومی، رصدخانه، بیمارستان، کلینیک های امداد اولیه، هتل و متل، اداره پست، پاسپورت و کارت شناسایی، سکه، اسکناس و چک، گل کاری، خاک شناسی و کشاورزی، میوه کاری، پیوند زدن و قلمه زدن

هـ) هنر و موسیقی

شعر و قواعد عروضی، خوشنویسی، خطاطی، حکاکی، نشانه نویسی، صحافی و کتابداری، کاشی کاری و معماری اسلامی

در نتیجه فیلسوفان و دانشمندان فرهنگ اسلام سهم عمده ای در افزایش دانش انسان داشته اند. این مهم بخشی از میراث آنان به غرب قرون وسطی بود.