مقدمه

در طول تاریخ اسلام و حتی ادیان و مذاهب دیگر، کمتر پدیده ای را می توان یافت که به اندازه واقعه عاشورا پرنفوذ و ماندگار باشد. همه ساله در ایام ماه های محرم و صفر در مجامع شیعی چنان سوگواری پرشور و حرارتی برای شهدای کربلا برگزار می شود، که گویی این واقعه به تازگی اتفاق افتاده است، پرسشی که به طور طبیعی به ذهن هر انسانی خطور می کند این است که «علل ماندگاری واقعه عاشورا در طول بیش از ۱۳ قرن گذشته در جامعه مسلمان شیعه چیست؟» در این نوشتار به این پرسش اساسی از وجوه مختلف و از زاویه ای جدید پاسخ داده می شود.

وجوه ماندگاری پدیده های دینی، فرهنگی و تاریخی

قبل از پرداختن به علل ماندگاری عاشورا به طور خاص، لازم است به طور عام به این امر بپردازیم که «اساس چه پدیده هایی در طول تاریخ ماندگار شده اند؟» بسیاری از ادیان و آئین های مذهبی از جمله هندوئیسم، بودیسم، یهودیت، مسیحیت و اسلام از هزاران سال پیش تاکنون برجای مانده اند اسطوره های دیرینه در قالب حماسه های ملی همچون «ایلیاد و ادیسه» اثر هومر شاعر نابینای یونانی (قرن ۸-۹ ق.م.)، منظومه «رامایانا» اثر والمیکی شاعر هندی (قرن ۵ ق.م.)، منظومه «اِته اید» از ویرژیل شاعر روم باستان (اواخر سده یکم ق.م.) و نیز حماسه ملی ایران، شاهنامه فردوسی (قرن ۴ ه.ق.) که بیش از هزار سال پیش سروده شده است نیز از پدیده های فرهنگی و تاریخی ماندگار جهان هستند. برخی آثار فکری برجسته مانند آثار فلسفی افلاطون و ارسطو ، به علت تعقل درخشان موجود در آنها، همچنان از قرن ۴ قبل از میلاد تا امروز باقی مانده و حتی نفوذ و تأثیر خود را در مجامع علمی کنونی نیز حفظ کرده اند. همچنین بعضی سنتهای فرهنگی که ریشه در هویت ملتها دارند نیز در طول اعصار باقی مانده اند مانند عید نوروز در ایران و سایر کشورهای فارسی زبان.

بنابراین، پدیده های ماندگار بشری به چهار دسته تقسیم می شوند:

1) ادیان

۲) آثار ادبی درخشان

۳) آثار فکری برجسته

۴) سنتهای فرهنگی که در قالب چهار وجه:

(a) دینی

(b) عاطفی

(c) عقلانی

(d) فرهنگی قابل بررسی و شناخت هستند.

از این رو علت ماندگاری ادیان در وجه دینی، آثار ادبی در وجه عاطفی، آثار فکری در وجه عقلانی و سنتهای فرهنگی در وجه فرهنگی جای می گیرند. این چهار وجه از چهار جنس متفاوت هستند؛ به این معنا که در مورد هر وجه می توان پدیده هایی را پیدا کرد که علت ماندگاریشان یکی از وجوه مذکور باشد. مانند بسیاری مناسک مذهبی (مثل حج) که علت حفظ و ماندگاری شان تأکیدات دینی و قرآنی است، همچنین مراسم عید نوروز در ایران با مراسم سال نو چینی که علت ماندگاریشان، وجه فرهنگی است، اما در عین حال برخی پدیده های ماندگار دیگر را نیز می توان یافت که علل ماندگاری آنها در بیش از یک دسته از وجوه چهارگانه بالا جای می گیرد؛ مثل برخی از آهنگ ها، حرکت ها و سرودهای مذهبی که علل ماندگاری شان هم دینی و هم عاطفی (به عنوان یک هنر) است.

در مورد وجه فرهنگی لازم به توضیح است، در تعریفی که ادوارد برنت تایلور – مردم شناس انگلیسی – از فرهنگ به طور اعم مطرح می کند، فرهنگ را وجه تمایز انسان از غیر انسان دانسته و آن نیز مشتمل بر تمام اموری است که «بشر آنها را می سازد و به نسلهای آینده، آموزش می دهد» و بدین لحاظ، دربرگیرنده همه وجوه دیگر ماندگاری یعنی دین، احساس و عقل نیز می شود. اما منظور ما از فرهنگ در اینجا آن گونه که در تعریف عام فرهنگ مدنظر است، یعنی همه اجزای شیوه های زندگی انسان در یک جامعه نیست، بلکه منظور این نوشتار، تبیین برخی شیوه های زندگی جمعی یعنی «آداب و رسوم بومی، ملی و غیردینی یک جامعه» می باشد.

وجوه ماندگاری عاشورا

عاشورا یک بعد قوی دینی دارد. روایات و احادیث بسیاری مبتنی بر سفارش به شرکت در عزاداری شهادت امام حسین وارد شده است که وجه دینی مذهبی عاشورا را نشان می دهد. اما امور بسیاری هستند که از طرف پیامبر اکرم (ص) و امامان معصوم (ع) سفارش شده اند ولی نفوذ و تأثیر آنها همپایه عاشورا نیست، مانند نماز جماعت که علیرغم توصیه های دینی بسیار، پایبندی به آن عمومیت کامل ندارد. حتی در جریان عزاداریهای عاشورا می توان افرادی را یافت که به برخی امور واجب دینی مثل پرداخت خمس و زکات و حتی نماز واجب روزانه مقید نیستند اما با شور و حرارت زیاد در برنامه سوگواری های محترم شرکت می کنند. این شواهد، نشان می دهد که عاشورا غیر از بعد دینی، ابعاد دیگری نیز یافته است که باید شناخته شود. لذا باید گفت به خلاف تصور رایج ما علت ماندگاری، نفوذ و همه گیری عاشورا، تنها سفارش دینی ائمه اطهار نیست.

عاشورا، وجه عاطفی بسیار قوی نیز دارد. نقل جریانات و حوادث قیام امام حسین (ع)، حسن و عواطف انسان را متأثر می سازد و به نیازهای عاطفی پاسخی در خور می دهد. همین وجه عاطفی عاشورا است که موجب توجه هنرهای مختلف از: فلزکاری، چوبکاری، پارچه بافی، نقاشی، شیشه گری، تذهیب، گچبری، خوشنویسی و شعر گرفته تا نمایش و تعزیه، واقع شده است. جنگ نابرابر و شهادت مظلومانه امام و یارانش در حال تشنگی (لشکر امام ۷۲ تن و لشکر مقابل ۲۰ هزار نفر بودند)، شهادت مردان اهل بیت از جمله تمامی جوانان و حتی کودک شیرخوار امام، جدا کردن سر امام و یارانش از بدنشان، بر سر نیزه کردن سر شهدا، تازاندن اسب بر بدن شهدا، رها کردن بدن بی جان کشته ها بدون کفن و زیر آفتاب سوزان صحرای کربلا، آتش زدن خيمه های زنان و فرزندان اهل بیت، اسارت خانواده امام و یارانش، شلاق زدن و شکنجه روحی زنان و دختران شهدای کربلا درونمایه اصلی عاطفی واقعه عاشورا را شکل می دهد و احساس تأثر، افسوس، دلسوزی و همدردی عمیق شیعیان و هر انسان بی طرفی را بر می انگیزد.

همچنین عاشورا وجه قوى عقلانی نیز دارد. روش امام در پیشبرد جنبش، همراه تدبیر عقلانی، تأمل، احتیاط و آینده نگری بود. در عین حال، شهادت، رنج اسارت خانواده و حفظ عزت انسانی در راه دفاع از حق را بر ذلت تسلیم شدن به باطل ترجیح داد. عملکرد امام در: ۱) فرستادن مسلم بن عقیل برای اطلاع از اوضاع کوفه و عدم اعتماد کامل به نامه های اهل کوفه یکی از مصادیق آینده نگری ایشان است، ۲) پیشنهاد مسالمت و برگشت به حجاز در چندین نوبت، پس از مواجهه با سپاه رو عمرسعد از مصادیق تدبیر عقلانی امام می باشد و ۳) توسل به دیپلماسی هوشمندانه و مذاکره محرمانه با عمر سعد به هدف همراه کردن وی و لشکرش با قیام نیز از مصادیق دیگر تدبیر عقلانی در قیام امام حسین (ع) است.

به غیر از عملکرد عقلانی امام در جریان قیام عامل دیگری در وجه عقلانی قیام می گنجد، و آن نیز دفاع از حق و مقاومت در برابر باطل است. مسلماً تشخیص و تمیز حق توسط عقل صورت می گیرد و روحیه دفاع از حق نیز توسط عقل توجیه می شود. هر چند که وجدان آدمی حق جو است اما پرورش، هدایت و شکل دهی به وجدان نیز توسط عقل تحقق می یابد. از آنجا که امام حسین (ع) در صحنه کربلا به عنوان مظهر حق، و لشکر مقابلش مظهر باطل بود، عاشورا تبدیل به الگویی برای مبارزه با باطل و دفاع از حق شده است. لذا دفاع از حق، همراه با تدبیر عقلانی و رعایت اصول سیاسی مبارزه، وجه عقلانی قیام عاشورا را شکل می دهد. وجه فرهنگی عاشورا یکی از وجوه منحصر به فرد این واقعه است. هر چند عزاداریهای محرم، انگیزه ای مذهبی دارد اما به علت این که از نظر فقهی، یک واجب و فریضه دینی محسوب نمی شود، در مورد نحوه اجرای عملی آن، از طرف علمای مذهبی قواعد خاصی وضع نشده بلکه تنها بر گریه کردن سفارش شده است که آن هم اشاره به اوج غمگینی و سوگواری دارد. از این رو از نظر مذهبی، شیوه اجرایی ثابت و لايتغیری برای برگزاری عزاداریهای محرم ذکر نشده است؛ در صورتی که در مورد سایر وظایف و مناسک دینی همچون حج، نماز، روزه و موارد مشابه، شیوه کاملاً مشخص و ثابتی وجود دارد. از این رو است که «نوآوری» در اجرای مراسم عزاداری عاشورا راه می یابد و به خلاف نوآوری در سایر مناسک دینی که تحت عنوان «بدعت» نهی می شود، نوآوری در سوگواریهای عاشورا (مشروط به عدم تعارض با آموزه های دینی) از طرف علمای دینی مورد تشویق هم قرار گرفته است. لذا در هر مکانی، مردم بسته به روحیات و فرهنگ بومی و محلی خود به گونه ای خاص و متفاوت از سایر نقاط، مراسم عزاداری محرم را برگزار می کنند. مثلاً در یزد و تفت، مراسم «نخل گردانی» در تکیه اصلی شهر به مناسبت عاشورا انجام می شود . در قم از نوعی علم و نشان ویژه به اسم «توغ» در عزاداری های محرم استفاده می گردد. در مشهد و شمال خراسان در روز عاشورا آشی به اسم «شله» پخته و توزیع می شود و در مشهد اردهال (از توابع کاشان) در روز عاشورا مراسم «قالیشویی» برگزار می گردد. این نمونه های تنها بخشی از تفاوت در نوع عزاداری نقاط مختلف ایران در ایام محرم را نشان میدهد.

مطمئناً می توان فهرستی بلند از عزاداری های خاص هر منطقه ارائه داد، اما در این جا به همین مقدار اکتفا می شود. از آنجا که عزاداری هر منطقه با منطقه دیگر متفاوت است، یک نوع عزاداری، مختص یک منطقه می شود و افراد آن منطقه، دیگر حس نمی کنند صرفاً یک عمل دینی را انجام می دهند بلکه آن نوع عزاداری را جزئی از فرهنگ محلی و بومی خود تلقی می کنند. لذا آن نوع عزاداری تبدیل به جزئی از هویت فرهنگی آنها می شود. از اینجاست که می توان فهمید، چرا افرادی که ممکن است چندان به دستورات دینی مقید نباشند در مراسم عزاداری عاشورا با شور و تحرک فراوان مشارکت میکنند؟ علت این امر آن است که آنها عزاداری ایام محرم را نه فقط مراسمی مذهبی بلکه مراسمی که هویت و فرهنگ محلی آنها را تقویت می کند، می دانند. با توجه به این توضیحات اگر بخواهیم وجوه یا علل ماندگاری عاشورا در جامعه معاصر را شناسایی کنیم، باید بگوییم که علت اصلی ماندگاری عاشورا این است که از هر یک از چهار دسته علل ماندگاری پدیده ها، بهره ای دارد. این چهار وجه به ندرت در پدیدهای يکجا جمع می شوند و اگر جمع شوند، ماندگاری، شدت نفوذ و تأثیر آن را مضاعف می کنند. همان امری که در مورد عاشورا رخ داده است.

نتیجه

در روشی که اینجا ارایه شده است می توان ویژگی خاص عاشورا یعنی بهره مندی از همه چهار وجه ماندگاری پدیده ها – که موجب ماندگاری در عین نفوذ وسیع و عمیق آن شده است – را به شکلی قابل مقایسه با سایر پدیده های ماندگار نشان داد. بسیاری از پدیده های ماندگار بشری تنها یکی از چهار وجه ماندگاری را دارند، مانند نماز، که وجه دینی موجب ماندگاری آن شده است.

البته باید در نظر داشت که حتی خالص ترین مصادیق هر وجه ماندگاری نیز رنگی از سایر وجوه (خصوصاً عقل و عاطفه) دارند. مثلاً نماز، با این استدلال که وسیله ارتباط انسان با خالق هستی، راه پاسخگویی به غریزه پرستش و ابزاری برای رهایی از سردی و زمختی بعد مادی زندگی از طریق اتصال به ماوراء الطبیعه است، به طور عقلانی توجیه می شود. اما همان طور که از این استدلال هم پیداست، تا فرد به «خالقی برای هستی»، «غریزی بودن پرستش»، «سرد و زمخت بودن بُعد مادی زندگی» و «کارا بودن توسل به ماوراء الطبيعه برای آرامش و لطافت بخشی به زندگی» باور نداشته باشد، گزاره فوق در نظرش نه یک «استدلال» بلکه یک «ادعا» جلوه می کند و طبیعت آن را قبول نخواهد داشت. اما برای کسی که به مفروضات گزاره فوق معتقد باشد، این گزاره استدلالی محکم و عقلایی است. مسلماً انسانها توجیهی برای اعمال خود دارند و اگر فکر کند کاری بیهوده است آن را انجام نمی دهند. در نتیجه برای همه پدیده های ماندگار در توجیهی که از نظر معنقدان و عاملان به آن پدیده، عقلایی دو است وجود دارد. اما در اینجا منظور ما از وجه عقلانی استدلال هایی است که از نظر عموم افراد بشر فارغ از ملیت، قومیت، نژاد، دین و زیان، خردپذیر و منطقی جلوه کند. هر چند حج، نماز و روزه از نظر مسلمانان دارای توجیه عقلانی است، اما بسیاری از غیر مسلمانان این توجیهات را معقول نمی دانند و آنها را نمی پذیرند، لذا نمی توان گفت که علت ماندگاری این مناسک دینی وجه عقلانی آنهاست. اما در مورد قیام حسین بن علی (ع) که به واقعه عاشورا منتهی شد این گونه نیست. عنصر عقلانیت در همه تصمیمات امام قابل مشاهده است و این که قیام عاشورا الگویی برای حق جویی و مقاومت در برابر باطل شده است وجهی کاملاً عقلانی برای هر انسانی (چه مسلمان و چه غیر مسلمان) دارد. لذا قائل شدن وجه عقلانی برای این قیام مبنایی عینی و منطقی دارد، چرا که نگاه ما در استدلال هایی که برای عقلانی بودن قیام می آوریم «برون دینی» و نه «درون دینی» است.

برخی پدیده ها، دو وجه ماندگاری را دارند و بعضی دیگر، سه و چهار وجه. هر چه وجوه ماندگاری یک پدیده بیشتر باشد، آن پدیده از نفوذ و تأثیر بیشتری بهره مند می شود، لذا علت ماندگاری و نفوذ عاشورا در چهار وجهی بودن آن است. البته ما در اینجا نمی خواهیم این ادعای بلند پروازانه را مطرح کنیم که «تنها پدیده ماندگار که چهار وجه ماندگاری را دارد عاشورا است». زیرا که اثبات این ادعا مستلزم مطالعه دقیق و عمیق همه پدیده های ماندگار بشری است، که مسلماً از فرصت این مجال خارج است. اما می توان این گونه نتیجه گرفت که «عاشورا یکی از معدود پدیده های ماندگار بشری است که هر چهار وجه ماندگاری پدیده ها را داراست.»

منابع:

– آرون، ریمون، مراحل اساسی در اندیشه در جامعه شناسی ترجمه باقر پرهام. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۷.
– ابن اعتم کوفی، محمد بن علي. الفتوح. ترجمة محمد بن احمد مستوفي هروی؛ مصحح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲.
– الهی، محبوبه. تجلی عاشورا در هنر ایران. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی ،۱۳۷۷.
– باقی، عمادالدين. جامعه شناسی قیام امام حسین (ع) و مردم کوفه. تهران: نشر نی، ۱۳۷۹
– تنکابنی، محمد بن سليمان، اکلیل المصائب فی مصائب الاطائب، گردآورده حسین درگاهی، قم: عالمه، ۱۳۸۱.
– توسلی، محمود. ساخت شهر و معماری در اقليم گرم و خشک ایران، تهران: پیام، ۱۳۸۱.
– رزمجو، حسین، انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی، مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۷۰.
– رزمجو، حسین، قلمرو ادبيات حماسی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و ارتباطات فرهنگی، ۱۳۸۱، ج اول.
– رکنی یزدی، محمدمهدی. شوق دیدار: مباحثی پیرامون زیارت. مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۶۲.
– شهیدی، سید جعفر. قیام امام حسين عليه السلام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۵۹.
– مصالحی نجف آبادی، نعمت الله. شهید جاوید حسین بن علی علیه السلام. تهران: امید فردا، ۱۳۸۱.
-کوزر، لوئیس آلفرد. زندگی و اندیشه بزرگان جامعة شناسی. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی،۱۳۷۸.
– مجله آینه پژوهش (دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، ش. ۷۷ و ۷۸، (آذر و اسفند ۱۳۸۱).
– مطهری، مرتضی، حماسه حسینی: تهران: صدرا، ۱۳۶۶، جلد اول،
– معین، محمد. فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۵، اعلام
– نوری، حسین بن محمد تقی. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت: موسسه آل بيت الأحياء التراث، ۱۴۰۸ق.