مجله هدی
اهمیت حقوق بشر در اسلام - بخش دوم
)ع( صوت العداله الانسانیه( با توصیف و تشریح نامه حضرت علی)ع( بهمالک اشتر )عهدنامه مالک اشتر( تأکید برآن دارد که این عهدنامه در واقع اساسنامه حقوق بشراست که 14سده پیش توسط شخص…
Dr. Mesbah Moosavi ·
)ع(
صوت العداله الانسانیه( با توصیف و تشریح نامه حضرت علی)ع( بهمالک اشتر )عهدنامه مالک اشتر( تأکید برآن دارد که این عهدنامه در واقع اساسنامه حقوق بشراست که 14سده پیش توسط شخص امیرالمؤمنین نوشته شده است .در حالی که در قرن بیستم دهها نفر گرد هم آمدند و اساسنامه حقوق بشر 1امروزي را نوشتند .وي میگوید " :آنچه را که علی بن ابیطالب خطاب بهمالک نوشته است ،از آنکه در کمیته حقوق بشر سازمان ملل متحد تهیه شده ،مهمتر و عمیقترست".
جایگاه نهجالبلاغه در اسلام نهجالبلاغه بعد از قرآن حکیم ،از مهمترین منابع و مراجع تعلیمات آسمانی دین مبین اسلام است .نهجالبلاغه را حضرت علی)ع( نگارش نفرموده ،بلکه مجموعهاي ازخطبهها ،نامهها و حکمتهایی است که امیرمؤمنان)ع( بنا بهضرورت زمان ،مکان و اوضاع و احوال حاکم بر آن دوران ،بیان فرموده است و سپس توسط ابوالحسن محمد بن الحسین بن موسی-معروف بهسید رضی یا شریف رضی ،2از علماي مسلمان قرن چهارم هجري ،جمعآوري و ارائه شده است .از این رو ،چون نهج البلاغه کتابی روایی است ،امکان دارد آنچه که در آن درج شده است، صد درصد درست و صحیح نباشد و روایات ضعیف یا غیرمستند هم در آن آمده باشد .اما این تردید در بارة عهدنامه مالک اشتر ،نامه شماره 53 نهجالبلاغه ،نادرست است و بی گمان ،از حضرت علی)ع( صادرشده است، ___________________________________________________________________________ 1. Charter of Human Rights .2ابوالحسن محمد بن حسین ،ملقب بهشریف رضی و شهره بهسید رضی در 359در بغداد زاده شد. وي برادر کوچکتر سیدمرتضی معروف بهعلم الهدي است .سال 400ه .نهجالبلاغه را در چهل و یک سالگی در سهبخش نوشت .وي در سال 406در بغداد درگذشت.
35 فصل اول :اهمیت حقوق بشر دراسلام
بنابر این ،جاي هیچگونه شک و تردیدي در استناد آن بهامیرالمؤمنین)ع( نمیماند. نامهاي که آن حضرت خطاب بهمالک اشتر نخعی نگاشته ،بهزمانی باز میگردد که او را براي حکومت مصر و مناطق تابعۀ آن برگزیده بود .این نامه که به"عهدنامه مالک اشتر" نیزمعروف است ،در حقیقت "منشورحکومت و اساسنامۀ حقوق بشر از منظر اسلام"است و از جامعیت بسیاري برخوردار است .براساس بررسیهاي انجام شده و مبتنی بر مستنداتی قابل اعتماد ،متن نامه بهانشاي شخص حضرت علی)ع( است؛ البته اگر مستندات هم نمیبود ،باید اذعان داشت که در آن دوران کسی بجز امیرمؤمنان)ع( قادر بهنوشتن چنین نامهاي و تشریح چنین مطالبی نبود. آري ،این گنجینه عظیم ،یعنی"عهدنامه امام علی)ع( بهمالک اشتر"هنوز براي بسیاري از جهانیان ناگشوده مانده است .حال وظیفۀ تکتک ما پیروان و ارادتمندان بهآن حضرت)ع( است که این مطالب را براي دیگران بازگو کنیم و آنها را هم با چنین ذخیرة ارزشمند حقوقی و هم با شخصیت و الاي نویسندة آن ،حضرت علی)ع( ،آشنا سازیم .اگر جامعۀ بشري با ویژگیها و اندیشههاي متعالی آن حضرت)ع( ،آشنایی و انس یابد و دستورهاي ایشان را سرلوحۀ حکومتها و روابط انسانی خود قراردهد ،عدالت بهمعناي واقعی و اخص کلمه ،درگسترة جهانی استوار و حاکم خواهد شد؛ اما هزاران افسوس که دستهاي آلوده بسیاري در طول تاریخ ،مانع از آن بوده و هست تا جامعه جهانی بتواند باشخصیت والاي علی بن ابیطالب)ع( و دیدگاه بشردوستانه و عدالتپرور آن امام همام که مبتنی بر دین اسلام و تعالیم عالیه قرآن حکیم است؛ شناخت و با آن
)ع(
مؤانست یافت .درهمین راستا ،میخائیل نعیمه )دانشمند مسیحی لبنانی( در مقدمۀ کتاب "امام علی)ع( صداي عدالت انسانی" 1می نویسد" :علی)ع( تنها حقیقتی است که نسخه ثانی ندارد" .جرج جرداق-مؤلف همان کتاب- هم نوشته است " :اي زمانه! چه می شد اگر تمامی انرژي ها و نیروهایت را آنگونه صرف میکردي که در هر زمان و هر دورهاي ،شخصیتی مثل علی)ع( بهبار میآوردي". جاي بسی تأسف است که اسلام راستین حتی میان مسلمانان ،مظلوم و غریب واقع شده است .و اقعا ما چه فهمی از قرآن کریم داریم و چه قدر با نهجالبلاغه آشنایم و چه بهرهاي از فرمایشهاي امیر مؤمنان)ع( برگرفتهایم؟ بیگمان باید زمان بسیاري را صرف کنیم تا هم خود ما بیشتر بیاموزیم و هم بتوانیم فرزندان خود را با اینگونه منابع اصیل و ارزشمند آشنا سازیم .آنچنان که قرآن حکیم می فرماید :بالاتر و برتر بودن هنگامی است که ایمان مبتنی بر آگاهی داشته باشیم ) .أن تم ال أعلون إن کنتم مؤمنین(. جوامع اسلامی ،به راستی دچارکمبود آگاهی و فقر فرهنگیاند .این فقر، باید ترمیم و جبران شود .این حرکت ،وظیفهاي است که اگر نکنیم ،خیلی زود فاصله میان ما و فرزندان ما زیاد و زیادتر میشود .پس باید سطح آگاهیهاي دینی و مذهبی خود را در جامعه کنونی ،بالا ببریم تا بتوانیم فرزندان خود را بهتر و بیشتر با مفاهیم قرآنی و منابع معتبر و موثق اسلامی ،آشنا کنیم.
___________________________________________________________________________ .1جرج جرداق ،امام علی)ع( :صداي عدالت انسانی ،ترجمه هادي خسرو شاهی )تهران :فراهانی، 6 ،(1379ج. .2برگرفته از آیۀ 139سوره آلعمران ...:اگر ایمان آورده باشید ،شما برتري خواهید جست.
37 فصل اول :اهمیت حقوق بشر دراسلام
وضعیت تاریخی سیاسی مصر درآن روزگار با توجه بهاهمیت نامۀ حضرت علی)ع( بهمالک اشتر ،در انتصاب وي بهحکومت مصر ،نخست بهترست که نگاهی بهوضعیت تاریخ اجتماعی مصر در آن روزگار ،بیافکنیم؛ مصر 1که یکی از قدیمیترین کشورهاي دنیا است، در شمال شرقی قاره آفریقا قراردارد .تمدن مصر ،از کهنترین تمدنهاي بشري است که قدمت آن ،حدودا به 4000سال پیش ازمیلاد مسیح میرسد .کشورمصر ،بیش از یکمیلیون مترمربع وسعت دارد و از پرجمعیت ترین کشورهاي آفریقایی و خاورمیانه بهشمار میرود .بهلحاظ جغرافیایی ،رود نیل در آن کشور جریان دارد ،در متون تاریخ باستان نیز با عنوان "تمدن نیل" -مرکز تمدن جهان -مطرح شده است. بنا بر شواهد تاریخی ،سرزمین مصر با حملۀ کمبوجیه )فرزند کوروش( از دست فراعنه خارج شد و تحت سلطنت و سیطره ایران درآمد .مصر، حدود 200سال ،جزء قلمرو هخامنشیان بود تا زمانی که اسکندر مقدونی با حمله بهایران و انقراض سلسله هخامنشیان ،مصر را زیر سلطه خود )یونان( در آورد .مصر در دوران سلطه یونانیها )هلنیسم( 2تحول و رشد بسیار یافت .این وضعیت پس از مرگ اسکندر و تفویض قدرت بهدودمان بطلمیوسی )بطالسه( 3همچنان ادامه داشت تا پادشاهی خسرو پرویز ساسانی ) 617م (.که با حمله دیگر توسط " شهربراز" -سردارنامی ایران- مصر بار دیگر بهتصرف ایران درامد و مدت ده سال در قلمرو حکومت ساسانیان قرارگرفت.
___________________________________________________________________________ .1نام مصر ،به معناي "دو تنگه" است .به معناي شهر ،تمدن کلانشهر ،زمین و مرز هم میباشد. :Hellenism .2یونانیگرایی 3. Ptolemaic Dynasty
)ع(
در طول جنگهاي 25ساله ایران و روم ) 602-627م( هرقل )هراکلیوس( 1بهیک ضد حمله علیه ایران دست زد که بهشکست او منتهی شد .این واقعه ،آنقدر مهم بود که سوره روم 2در قرآن نازل شد و درپی آن رومی ها بهمصر حمله بردند و با شکست یونانیها ،بر مصر سلطه یافتند. مصر مدتی در تصرف رومیها بود تا آنکه با حمله دوبارة خسروپرویز، بخشی از خاك مصر بهتصرف ایران درآمد؛ ولی رومی ها بار دیگر حمله کردند و بخش تصرف شده را پس گرفتند. این قضیه همچنان تا سال 641میلادي ) 20ق 10-(.سال پس از رحلت پیامبر اکرم)ص( -ادامه داشت .مسلمانان نیز حدودا در سال 20ق. )در زمان خلیفه دوم( وارد مصر شدند و بهدنبال آن با سقوط حکومتهاي تابعه وقت ،این کشور اسلامی ،بزرگتر میشد .بعد از فوت خلیفه دوم )15 سال پس از رحلت پیامبر( ،عثمان )خلیفه سوم( برادر رضاعی خود-عبداالله بن ابیسرح -را بهحکومت مصر منصوب کرد .در طول 9سال حکومت وي، جنایات و فساد بسیاري مصر را فرا گرفت تا آنجا که مقدمات شورش مردم علیه حکومت عثمان آغاز شد. مصر باستان از تمدنی باشکوه برخوردار بود؛ چنانکه یکی ازعجایب هفتگانه دنیا ،اهرام ثلاثه مصر در حاشیه شمالی شهر قاهره کنونی است .بناي آن پس از هزاران سال ،همچنان استوار مانده و همواره جاي بحث براي دانشمندان بوده است که در آن دوران ،اهرام را چگونه ساختند؟ مجموعه اهرام جیزه 3با حدود 138متر ارتفاع تا سدة
___________________________________________________________________________ 1. Heraclius .2برگرفته از آیۀ 2سورة روم :رومیان مغلوب شدند. 3. Giza
39 فصل اول :اهمیت حقوق بشر دراسلام
19میلادي که برج ایفل با ارتفاع 300مترساخته شد ،مرتفعترین بناي دنیا بود .ساخت آنها 20سال طول کشید و کل بنا از خرسنگها ساخته شده است.
اهرام مصر و اعجاز قرآن یکی از پرسشهایی که همواره در رابطه با اهرام مصر مطرح بوده ،این است که چگونه و با چه ابزارهایی ،سنگهاي بزرگ ،در حالی که همانند یکدیگرند و تفاوتی با یکدیگر ندارند ،بهآنجا منتقل شدهاند؟ تا این که در سال 2000میلادي ،گروهی از دانشمندان فرانسوي و آمریکایی 1بهدنبال تحقیقات مشترك خود اعلام داشتند که این سنگهاي عظیم ،واقعی نبودند ،بلکه گل را با حرارت بالا ساخته و آنها را بهاین شکل درآوردهاند. البته این هم ،از شگفتیها بوده که نشانگر استعداد بالاي سازندگان آن است. نکتۀ جالب این است که قرآن مجید در چهارده سده پیش ،بهاین مسأله اشاره کرده است .براساس آیه 38سوره قصص که میفرماید :و قال فرعون یا أیها الملأ ما علمت لکم من إله غیري ف أوقد لی یا هامان على الطین فاجعل لی صرحا لعلی أطلع إلى إله موسى و إنی لأظنه من الکا ذبین" ،و فرعون گفت :اي اشراف و سران ]مملکت[! من براي شما هیچ معبودي جز خود نمیشناسم ،پس اي هامان! برایم بر گل آتش بیفروز ]تا آجرمحکم و قوي بهدست آید[ ،پس برایم برجی بلند بساز ،شاید بر معبود موسی آگاهی
___________________________________________________________________________ 1. M. W. Barsoum [et al] ,” Microstructural Evidence of Reconstituted Limestone Blocks in the Great Pyramids of Egypt”, Journal of the American Ceramic Society, 12 (Dec. 2006): 3788-3796.
)ع(
یابم و البته من او را از دروغگویان میپندارم " .همانگونه که مینگریم، قرآن کریم از این راز بزرگ پرده برمیدارد و اهرام مصر را متشکل از خشتهاي پختهشده میداند.
نابسامانیها و اوضاع آشفته مصر نابسامانیهاي سیاسی-اجتماعی مصر ،بهلحاظ لشکرکشیهاي متعدد و مختلف ،تا زمان عثمان ادامه داشت .عثمان هم تبعیضهاي عجیبی در جامعه بهکار بست که از زمان خلیفه دوم بدعت شده بود .براي مثال؛ سهم عربها از بیتالمال نسبت بهعجمها دو برابر بود! و حیف و میل بیتالمال آنچنان گسرد و لگامگسیخته شده بود که باعث اعتراض جامعه شد و زمینه شورش علیه خلیفه را فراهم ساخت .از سوي دیگر ،مردم که از حکومت فاسد عبداالله بن ابیسرح )برادر رضاعی عثمان( به ستوه آمده بودند ،کمکم با محمد بن ابیبکر که در خانه امیرالمؤمنین بزرگ شده بود و حضرت)ع( نیز او را بسیار دوست میداشت و او را شخصی متقی و شایسته می دانست ،ارتباط برقرارکردند و سرانجام ،با همکاري او دست بهشورش زدند .بدین صورت که 700نفر از مصریان بهبهانه زیارت خانه خدا )حج( از مصرخارج شدند و بهسوي مدینه حرکت کردند ،در مدینه خانه عثمان را محاصره کردند و نسبت بهآن همه جنایات و حیف و میلهاي بیتالمال ،اعتراض کردند .عثمان ،بهظاهر ،پذیرفت و قول داد که حاکم آنجا را عزل و از سمتش برکنارخواهد کرد .مردم بهسوي مصر بازگشتند؛ اما در میان راه بهشخصی که همراه آنها آمده بود ،مشکوك شدند .در بازجویی از او ،نامهاي را بهامضاي عثمان نزد او یافتند که دستور قتل محمد بن ابیبکر و شماري دیگر را داده بود.
41 فصل اول :اهمیت حقوق بشر دراسلام
با افشاي ترفند خلیفه؛ معترضان ،بهسوي مدینه بازگشتند و بار دیگر خانه عثمان را محاصره کرده و او را بهقتل رساندند .سپس ،از امیرالمؤمنین خواستند که خلافت را بپذیرد .اما حضرت)ع( امتناع ورزید ،درحالیکه وي براستی جانشین برحق رسول خدا بود و بهعلت ایادي زر و زور و تزویر 1که مانع از حقانیت ایشان شده بودند ،حدود 25سال خانه نشینی را اختیارکرد. سرانجام ،بهلحاظ صلاح جامعه و درخواست مکرر مردم ،حضرت)ع( ضمن اتمام حجت با آنان ،این مسئولیت را پذیرفت و وارث یک جامعۀ گسترده و عظیم متشکل از 21کشوردنیا شد که تبعیض و فساد ،سراسر آن را فرا گرفته بود. درآن زمان والی مصر ،محمد بن أبیحذیفه نام داشت که مردم را بهشورش علیه عثمان ،تشویق و همراهی کرده بود ،ولی با انتصاب و اعزام قیس بن سعد بن عبادة خزرجی )انصاري( بهعنوان والی مصر ،وي از سمت خود برکنار شد .قیس نیز بعد از مدت کوتاهی با دسیسه معاویه و اطرافیانش از کار برکنار شد و حضرت علی)ع( ،محمدبن ابی بکر را بهجاي وي گمارد.
اعزام مالک اشتر بهمصر شرایط و اوضاع مصر ،آن قدربحرانی بود که امیرمؤمنان)ع( بنا بهضرورت امر ،شخصیتی قويتر و مقتدرتر از محمد بن أبیبکر ،یعنی مالک بن حارث نخعی معروف به"مالک اشتر" را بهجاي او براي حکومت مصر، انتخاب و منصوب کرد .مالک اشتر که یکی از برجستهترین اصحاب امیرالمؤمنین بهشمار میرفت ،پیامبر را ندیده بود؛ ولی آن قدر بهکمالات ___________________________________________________________________________ .1اصحاب جمل ،اصحاب صفین ،و اصحاب نهروان.
)ع(
انسانی و مقام معنوي دست یافته بود که حضرت علی)ع( پس از مرگ وي فرمود " :خداوند مالک را رحمت کند ،او براي من همانی بود که من براي رسول خدا)ص( بودم". مالک ،یکی از بزرگان یمن بود که در برابر عثمان نیز ایستادگی کرد، البته مالک و ابوذر توسط عثمان اذیت و آزار بسیار دیدند .بنا بهروایات معتبر تاریخی ،ابوذر غفاري از صحابه بزرگ پیامبراکرم)ص( و از یاران امام علی)ع( بود که بهعلت اعتراض بهظلم و ستم عثمان ،بهدستور وي بهبیابان ربذه 1تبعید شد و مالک هم بهعنوان منتقد عثمان بهمصر تبعید شده بود. همانگونه که پیامبر)ص( پیشبینی کرده بود ،ابوذر در تبعیدگاه خود درگذشت و مالک اشتر او را در همان بیابان ربذه ،غسل داد و کفن و دفن نمود .سپس ،مالک کنار قبر او ایستاد و گفت :پروردگارا ،این ابوذر ،یار پیامبر)ص( است که عمري تو را پرستش کرد و در راه تو با مشرکان جهاد کرد و هرگز در پیروي از آیین حق ،تغییر روش و مسیر نداد؛ اما چون با زبان و قلب خود بهمبارزه با فساد و منکر میپرداخت ،مورد جفا و ستم، محرومیت و تحقیر واقع شد و تبعید گردید و سرانجام ،در سرزمین غربت و در تنهایی ،جان سپرد. چنین بود که امیرمؤمنان)ع( مالک را بهعلت حضور در مصر و آشنایی وي با جامعه آن سامان ،براي حکومت برگزید؛ اما همین که معاویه اطلاع یافت که امیرالمؤمنین ،مالک را براي حکومت مصر مأمور کرده ،در حالیکه خود در شام بهسر میبرد ،بهتوطئه و دسیسه دست یازید و عدهاي از
___________________________________________________________________________ .1ربذه در جاده قدیم مدینه – مکه واقع شده است. .2علی بن احمد حسینی مدنی ،الدرجات الرفیعه فی طبقات الامامیه من الشیعه ،تحقیق محمدجوادمحمودي )قم :مؤسسه کتابشناسی شیعه ،(1395 ،ج.2
43 فصل اول :اهمیت حقوق بشر دراسلام
مزدوران وي ،مالک را در بین راه شهید کردند .خبر شهادت مالک که بهحضرت علی)ع( رسید ،ایشان با تأثر بسیار فرمود :دیگر ،مانند او را نخواهم دید 1.در روایات آمده است که حضرت علی)ع( آن قدر از مرگ مالک غمین و افسرده شده بود که همواره از او یاد می کرد و در بارة او میفرمود :بدانید! مالک بن حارث ،روزگار خود را بهپایان برد و بهپیمان خویش وفا کرد و بهدیدار پروردگارش شتافت ،خدا مالک را بیامرزد .اگر کوه میبود ،چون چکادي بر فرازي دست نیافتنی و رفیع مینمود و اگر سنگ میبود ،چونان صخرهاي سخته مینمود! آفرین بر مالک! مالک که بود؟ آیا بار دیگر ،مادري میتواند مردي همانند مالک بزاید؟ آیا در این روزگار ،مردي چون مالک هست؟ در بیان مظلومیت حضرت علی)ع( همین بس که تکتک یارانش را مظلومانه بهشهادت میرساندند و وي را از یاریگري آنان محروم کردند. البته که شهادت براي بزرگان و اصحاب رسول خدا)ص( و براي همه کسانی که هم در خدمت رسولاالله و امیرالمؤمنین بودند ،مقدرشده و مالک هم می باید این مسیر را طی میکرد .زمانی هم که حضرت علی این عهدنامه را بهدست او داد ،براي آن بود که میباید این منشور براي ابد بهعنوان معیارحکومت و اساسنامه حقوق بشر ،براي همۀ نسلها باقی بماند. بعد از این مقدمه نسبتا طولانی ،بحث اصلی ما در بارة " اساسنامه حکومت در نظام اسلامی" آغاز می شود؛ بدین معنا که یک حکومت مبتنی برآموزههاي عالی اسلام ،باید چگونه باشد؟ بهراستی که متن و مفاد این ___________________________________________________________________________ .1محمد بن محمد مفید ،الامالی ،الارشاد ،الاختصاص شیخ المفید )مشهد :بنیاد پژوهشهاي اسلامی آستان قدس رضوي.(1368 ، .2محمد مهدي ري شهري ،دانشنامه امیرالمؤمنین علیه السلام برپایه قرآن ،حدیث و تاریخ )قم: دارالحدیث ،(1368 ،ج.14
)ع(
نامه آن قدر زیبا ،دلنشین و متین است که باید تمام واژهها و جملههاي آن را با آب زر نوشت .همیننامه ،ضمن آن که خود دلیلی متقن بر حقانیت حضرت علی است ،بیانگرعظمت آن حضرت بهعنوان تنها وصی و جانشین برحق رسول خدا)ص( است .این منشور ،نکاتی در بر دارد که بسیار قابل تأمل و ژرفاندیشی است ،آنگونه که 13سده پس از نگارش آن ،گروهی از اندیشمندان کشورهاي مختلف گرد هم آمدند ،تا بتوانند اساسنامه حقوق بشر امروزي را بنویسند. همانگونه که در آغاز یاداوري شد ،به نوشتۀ جرج جرداق )دانشمند مسیحی( درکتابش )امام علی صداي عدالت انسانی( نکاتی در نامۀ امیرالمؤمنین بهمالک اشتر نگاشته شده که اساسنامه حقوق بشرکنونی )مربوط بهسازمان ملل متحد( بهحد آن نرسیده است؛ ازجمله این که یک حکومت اصولی و مردمی چگونه باید باشد؟ در واقع ،این نامه امام بهمالک، معیار حکومت ازدیدگاه امیر مؤمنان)ع( بوده است .از این رو ،ضروري است همگی سردمداران جوامع ،بهویژه حاکمان مسلمان ،در محتواي این نامه بیاندیشند و خود را نیز با آن محک بزنند که اگر حکومتی با ملاك و معیار امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه هماهنگ و منطبق بود ،حکومتی دینی و اسلامی است وگرنه ،با اسلام و رهنمودهاي آن بیگانه است!