مهارت های زندگی: همدلی
به نام پروردگار
“آنچه كه براى خود دوست میداری، برای دیگران هم دوست بدار و آنچه براى خود نمىپسندى، براى دیگران هم مپسند.”[1]
اگر مجموعه ای از توانمندی هایی که زمینه سازگاری و رفتار مثبت و مفید را فراهم می آورند در یک تعریف بگنجانیم، در واقع به مهارت های زندگی اشاره کرده ایم. این توانایی ها، فرد را قادر می سازند تا مسئولیت های خود را بپذیرد و بدون لطمه زدن به خود و دیگران، با خواست ها، انتظارات و مشکلات روزانه، به ویژه در روابط بین فردی، به شکل موثرتری روبه رو شود.
در شماره قبل به مهمترین گام در بهبود روابط بین فردی که همان خودآگاهی است پرداختیم. با توجه به این شناخت است که می توان مسئولیت های رابطه را پذیرفت و برای آنچه که به واقع با ارزش است تلاش کرد. با تکیه بر مهارت خودآگاهی می توان دیگران را درک کرد و برای همدلی کردن آماده شد.
وقتى در دستورات و قوانین اسلام دقت کنیم می بینیم آنچه که وجودش سبب ازدیاد محبت و علاقه بین اقشار مختلف مردم می باشد را بصورت واجب یا مستحب سفارش کرده و در مورد آن تأکید نموده:”خداوند فرمان به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان میدهد” [2] و آنچه که سبب به وجود آوردن کدورت و ناراحتی می شود را نهی کرده است: “و از فحشاء و منکر و ظلم و ستم نهى میکند، خداوند به شما اندرز میدهد شاید متذکر شوید.” [3] این دستورات در واقع همان تعریف همدلی است.
مطمئنا یکى از نکات ارزشمند و مثبت دین اسلام این است که به علاقه، محبت و همبستگى بین انسان ها اهمیت زیادى داده و سعى نموده تا بین آنان رابطه عاطفى قوى برقرار نماید تا زندگى و برخورد افراد توأم با مهر و عطوفت متقابل باشد.
اما تعریف همدلی در علم روانشناسی چیست؟
همدلی (Empathy)
توانمندی درک و فهم احساسات، اندیشه ها و باورهای دیگران را همدلی گویند. همدلی به معنای همدردی و یا تایید نیست؛ بلکه فقط درک دیگری است و درست در نقطه مقابل سرزنش و نکوهش کردن قرار دارد؛ یعنی بتوانیم خود را تا حد ممکن جای افراد مقابل بگذاریم. به طور کلی همدلی کردن سبب به وجود آمدن شناخت در مورد افکار دیگری می شود و کمک میکند تا آنچه برای او با ارزش است را بیابیم.
همه ما بارها و در موقعیت های بسیاری مثل محیط کار، خانه ، بین دوستان و همکاران و همچنین بین اعضای خانواده ، جمله “با هم تفاهم نداریم” و یا “مرا نمی فهمی” را شنیده ایم یا حتی به کار برده ایم. از هر طرف رابطه هم که پرسش شود نداشتن درک از طرف فرد مقابلش را دلیل عدم تفاهم میداند. شاید در مواقع بحرانی مانند سوگوار بودن یکی و یا بیمار بودن دیگری بتوان انتظار همدلی یک طرفه را داشت اما در اکثر شرایط و برای ارتباط موثرتر به وجود همدلی در هر دو طرف رابطه احتیاج است.
وجود این مهارت نه تنها باعث میشود که با یک درک عمیق به فرد مقابلمان آرامش دهیم بلکه در ارتباط با دیگران، فردی دلنشین تر به حساب می آییم و این یعنی مهارت همدلی به نفع رابطه، خود و دیگری است.
نبود همدلی به آسانی می تواند میان همسران، فرزندان، همکاران و … چالش و کشمکش پدید آورد و همین امر دلیل بسیاری از مراجعه ها به دفاتر مشاوره است.
چرا همدلی؟
به مثال های زیر توجه کنید:
- “امید” و همسرش تقریبا هر آخر هفته بر سر چگونه گذراندن تعطیلات به مشکل بر می خورند. گاهی خستگی بیش از حد یکی موجب بروز ناراحتی می شود و گاهی نداشتن برنامه ای مشترک .
- “اشکان” در یک شرکت بازاریابی کار میکند که به طور مستقیم با مردم ارتباط دارد. در معاشرت مهارت هایی دارد اما این مهارت ها برای جذب مشتری و ارائه محصولات به او چاره ساز نیست. معمولا افراد بعد از مصاحبت با “اشکان” از او تشکر می کنند و بدون اینکه خریدی انجام بدهند او را ترک می کنند.
- از ازدواج “سارا” و “مجید” چندین سال میگذرد و اگر در مورد بچه ها صحبتی نداشته باشند، تقریبا دیگر هیچ کلامی بینشان رد و بدل نمی شود این باعث شده فاصله بسیاری بینشان به وجود بیاید.
- برای “هدیه” سخت است که در مورد احساسات و عقاید خود با مادرش صحبت کند. با وجود استقبال مادر برای داشتن مکالمه، هنوز هم نتوانسته موضوعی که در دل دارد به او بگوید.
نمونه های ذکر شده، عدم همدلی بین افراد مختلف در شرایط مختلف را نشان میدهد. همانطور که دیدیم؛ اگر فروشنده ای نتواند نکات مثبت و منفی کالاها را از دید خریداران ببیند، نمی تواند آن ها را قانع کند که محصول برایشان کارایی دارد.
نبود همدلی بین همسران باعث می شود که مکالمه ای خوشایند نداشته باشند، از هم دور شوند و نتوانند علایق و خواست های یکدیگر را بشناسند و در جهت رفع کدورت ها تلاش کنند.
همچنین والدین و فرزندان با توجه به اختلاف سنی و اختلاف تجربه ای که دارند گاهی نمی توانند دنیا را از چشم دیگری ببینند و همین امر سبب میشود که از هم غافل شوند.
نداشتن درک از روحیات، خواسته ها و شرایط دیگران به راحتی می تواند رابطه دوستی را بر هم بزند وچه بسا موجبات دشمنی را پدید آورد. شاید به همین علت است که امام علی (ع) فرمودند: بهترین احسان و نیکی همراهی و همدلی با برادران دینی است[4].
تقویت مهارت همدلی
با توجه به اینکه همدلی یک مهارت است لذا می توان با تمرین آن را پرورش داد، شاید در ابتدای امر کمی مشکل به نظر برسد ولی در خاطر داشته باشید با همدلی کردنِ شما، محیطی امن به وجود خواهد آمد که نتیجه آن مورد همدلی دیگران قرار گرفتن متقابل است. توجه به موارد زیر برای داشتن مهارت همدلی ضروری به نظر میرسد:
خودآگاهی: همانطور که در ابتدا اشاره شد، با آگاهی داشتن از خود بهتر می توان از دیگری با خبر شد.
گوش دادن فعال: شنیدن با گوش دادن متفاوت است، یکی توام با توجه است و دیگری بدون توجه کردن حاصل می شود. برای تقویت همدلی باید خود را به گوش دادن عادت داد.
بیان احساسات: اگر در ارتباطات فقط انتظار شنیدن احساسات دیگری را داشته باشیم ممکن است علاوه بر احساس اجحاف از جانب خودمان، موجب عدم اعتماد او بشویم.
توجه به زبان بدن: منتظر شنیدن درخواست کمک برای همدلی کردن نباشید. در بیشتر اوقات زبان بدن واضح تر از کلام است. توجه کنید که لازم نیست برای داشتن توانایی همدلی کردن از فن بیان بالایی برخوردار باشید. گاهی فقط حضور شما کافی است.
صداقت داشتن: همدلی کردن با هدفی غیر از کمک و یا بهبود و سود رسانی به رابطه سبب دلسردی و بی اعتمادی می شود.
پرهیز از نصیحت و قضاوت: در بیشتر موارد قضاوت و نصیحت به این معناست که دانش بیشتری داریم و از جایگاه بالاتر نگاه میکنیم و مشخص است که در این صورت همدلی از بین می رود.
سخن آخر
در تمام مسیر این نکته را فراموش نکنید که همدلی با همدردی متفاوت است. برای درک کردن رنج و شرایط دیگران، در صدد حمل و درونی سازی آن رنج ها نباشیم. به تعبیر راجرز[5] (روانشناس)، همدلی یعنی درک احساسات دیگران آن چنان که گویی احساسات خود ماست، با تأکید بر معنای واژه ” گویی“.
اینکه طرف مقابل بداند حال و دلیل رفتارش دانسته، درک و فهمیده می شود و بی اعتنایی، بی خبری و بی تفاوتی در رابطه وجود ندارد یک مزیت مهم دارد و آن این است که از بحث های بیهوده بسیاری و مقاومت ها و تلاش های بی هدف کاسته می شود. کسی که احساس همدلی طرف مقابل خود را درک می کند دیگر انرژی خود را روی تفهیم خود و احساساتش به دیگران متمرکز نمی کند یا دیگر برای جلب توجه تلاش نمی کند. در این صورت نیمی از راه رفته به حساب می آید و امکان به توافق رسیدن و حتی حل مشکلات خیلی بیشتر می شود.
اگر تا کنون در روابط دچار ضعف همدلی بوده اید و قصد پرورش این مهارت را دارید، در نظر داشته باشید که به اراده ای قوی احتیاج دارید چرا که ممکن است این تغییر یرای فرد روبروی شما ناگهانی باشد و به همین دلیل اعتماد کردن برایش مشکل باشد پس صبور باشید و ثابت قدم.
“یا محوّل، لطف خود افزون نما
شبهه ها از قلبمان بیرون نما
وحدت مستحکمی تقدیر کن
همدلی را بین ما تدبیر کن”[6]
[1] امام صادق (ع) .وسائل الشيعه، ج 12، ص 205
[2] سوره نحل، آیه 90
[3] سوره نحل، آیه 90
[4] غررالحکم:ج3 ص267
[5] Carl Ransom Rogers
