تحلیل روانشناسانه بحران هویت در نوجوانان و چگونگی رویارویی با آن

بسم اللهِ الرّحمَن الرّحیم

تحلیل روانشناسانه بحران هویت در نوجوانان و چگونگی رویارویی با آن

در پرتو آموزه های روانشناسی و اسلام

امروزه، نبود یک هویت مشخص در نوجوانان ۱۰ الی ۱۸ سال، به بحرانی حاد در جوامع تبدیل شده است. روانشناسان خلاءِ هویت را عامل اصلی انواع بیماریهای روانی وجرمهای رفتاری درنوجوانان می دانند. روبه روشدن با فرهنگ ومنشی متفاوت درکشورهای غربی، احتمال این بحران را در مهاجران به خصوص جامعه شیعه، بسیار بالاتر برده است. اتفاقاتی اساسی درزندگی، مانند مرگ والدین، طلاق و مهاجرت، عواملی تاثیر گذار در تشدید این بحران هستند. همان طور که در فصل های متفاوت لباس هایی مطابق با آن به تن می کنیم، نوجوانان نیز می بایست خود را در مواجهه با فرهنگی نو آماده کنند. تمام موجودات از جمله جمادات دارای هویت هستند. برای مثال، هویت یک خودرو از پلاک، تاریخ ساخت و مدل آن شناخته می شود. ولی تفاوت ما انسان ها با یک خود رو جواب آن سؤال قدیمی "من که هستم؟" است. در حقیقت، این سؤالی است که اکثراً تا پایان زندگی افراد، پاسخی بدان داده نمی شود. چالش هویت در جوامع ساده تر که از تکنولوژی دور هستند، بروز کمتری دارد ولی همه گیری وسایل ارتباط جمعی این مسأله را روز به روز فراگیر تر می کند. در نزدیکی شهر واترلو[Waterloo واقع در جنوب استان انتاریو– کانادا] گروهی ازمسیحیان به نام منونایت ها [Mennonites] زندگی می کنند که به طور کلی خود را از تکنولوژی دور نگه داشته اند. آنان همچنان از امکانات بسیار قدیمی مانند چاه و اسب استفاده می کنند. آیینشان به هیچ وجه اجازه کار با ابزارآلات مدرن را به آنان نمی دهد. به همین دلیل هم، بحران هویت در این جامعه به مراتب پایین تر از نقاط دیگر کانادا است.

روانشناسان از مقطع نوجوانی به عنوان دوره طوفانی (Storm of adolescence) یا زمان تحیًر یاد می کنند. در آمار سال ۱۹۹۹ منتشر شده از طرف دولت آمریکا ، یک سوم جنایات (مانند قتل و تجاوز) توسط گروه سنی ۱۲ تا ۱۸ سال اتفاق افتاده بود. اگر ما این آمار را با بازه سنی درگیری هویت (۱۰ تا ۱۸ سال) تطبیق دهیم، متوجه وخامت اوضاع می شویم. در اکثر مواقع نیز ما متوجه تشنجی در فرزندانمان نیستیم. امکان دارد زندگی ظاهری آنان کاملا مثبت تلقی شود، یعنی نمرات درخشان و برنامه تفریحی فرزند، والدین را راضی نگه دارد. اما نوجوان با ذهنی پر از سؤال و شبهه، صبح را شب می -کند. این سؤالات عبارتند از: من که هستم؟ برای چه آمده ام؟ به کجا می روم؟ عدم پاسخ به این سؤالات، نوجوانان را در سنین بالا تر به بیماری های روانی مانند افسردگی، نگرانی و دوقطبی پیش می برد. در بد ترین موارد ، جوان دست به خودکشی هم می زند.

نشانه های فراوانی در رابطه با بحران هویت ذکر شده است. ۱۲ نشانه بسیار مهم به شرح زیر است:

۱) نداشتن اعتماد به نفس: در این حالت، فرزند از هویت خود شرمساراست و از این که به عنوان یک مسلمان شناخته شود، احساس ناراحتی می کند. برای مثال، نوجوانان از دیده شدن با والدین مذهبی خود در بیرون از خانه، پرهیز می کنند.

۲) توجه طلبی در فضای مجازی : نوجوانان، معیار زندگی خود را نظر و توجه دیگران قرارمی دهند و تمام هدفشان جمع کردن لایک (Like) و فالوور (Follower) می شود.

۳) پرسش درباره هدف از زندگی : دراین مقطع، نوجوانان دچارتردید در ارزش وجودی خود می شوند، زیرا دنیای دیجیتال بیشترین نقش را در ایجاد شبهات دارا است که با پاسخ ندادن به سؤالات آنان، میزان رشد پوچ گرایی، بسیار بالا می رود.

۴) احساس بی هدفی : با وجود موفقیت های زندگی، فرزندانمان در یک حالت گمگشتگی هستند. آنان هدفی برای زندگی نمی بینند.

۵) احساس افسردگی : مخفی کردن خود از دیگران و تنگی نفس هنگام صحبت از نشانه های افسردگی است.

۶) نا امیدی : این همان بدبینی نسبت به مراحل زندگی است.

۷) بی علاقگی : آنان دیگر از چیزهایی که قبلاً علاقه داشتند لذت نمی برند.

۸) احساس خستگی شدید:بعضی اوقات خستگی مزمن ناشی از کمبود آهن خون نیست بلکه از نشانه- های بی هدفی میباشد.

۹) تغییر اشتها : پرخوری و کم خوری هر دو می تواند معلول بحران هویت باشند.

۱۰) از دست دادن تمرکز: فراموشی ها و نداشتن ذهنی متمرکز هنگام ارتباط با دیگران.

۱۱) کمبود انرژی : نداشتن انگیزه برای انجام هیچ گونه کاری.

۱۲) پُر خوابی یا کم خوابی مزمن.

عوامل بسیاری برای شروع بی هویتی نوجوانان ذکر شده که یکی از آنان طلاق والدین است. در شرایطی که مادران اجازه ملاقات فرزندان با پدر را ندهند، به تدریج خلأ بزرگی در کودکان رشد می -کند. در آماری از Canadian Children Rights Council بزرگترین عامل تباهی بچه ها محروم شدن فرزندان از ارتباط با پدر معرفی شده است. این آمار، ۷۲ درصد از کودکانی که دست به قتل می -زنند، ۶۰ درصد از نوجوانان متجاوز و نیمی از ترک تحصیلی ها را افرادی می داند که با پدر زندگی نمی کنند. علاوه بر این،۸۰ درصد نوجوانان دربیمارستان های روانی، ازمحبت پدر محروم بوده اند. از دیگر عوامل بی هویتی، خدشه دار شدن ذهن نوجوانان نسبت به فرهنگ اجدادی است. شبهات بسیاری روز به روز در فضای مجازی می گردد و جوانان نیز پاسخی برای آنها نمی یابند. گاهی برخی از این شبهه ها از داخل خانه ای رشد می کند. برای مثال، پدر یا مادری که ضربه مالی از فردی دیندار ( یا به ظاهر نمازخوان) خورده اند، با انتقاد از دینداری، می تواند ضربه مهلکی به ذهنیت فرزندان از مذهب بزند. پس از مدتی فرزندان، تصور می کنند که هر نمازخوانی، کلاهبردار است. این خدشه ها به تدریج می تواند به پوچ گرایی که یکی از بزرگترین عوارض جانبی بحران هویت است، منجر شود. پوچ گرایی همان باوری است که وجود ارزش واقعی در زندگی را منتفی می داند. در علم روانشناسی از چهار نوع هویت صحبت می شود.این نظریه، اولین بار توسط اریک اریکسون (Erik H. Erikson) نظریه پرداز آمریکایی- آلمانی قرن بیستم درحوزه روانشناسی که خود تجربه بحران هویت را درسنین نوجوانی داشت، مطرح شد.

* اولین نوع آن هویت گریزیDiffusion) ) است. دراین حالت، انسان ها از اعتقاد یا پایبندی به هرگونه مکتبی پرهیزدارند. آنان داشتن هویتی ثابت را امری بیهوده تلقی می کنند وحتی مانع شکل گیری هویت در بچه های خود می شوند. روانشناسان بر این باورند که این افراد به دلیل نداشتن هدف و جهت در زندگی، بیشترین مواجهه با مشکلات روانی را تجربه می کنند. آنان از خود وحشت دارند چون نمی - دانند چه کسی هستند. از نشانه های این چالش، گوش دادن به موزیک بلند ، اعتیاد به الکل و مواد مخدر است. بسیاری از والدین تصور می کنند اموری مانند تحصیل، اشتغال و اوقات فراغت فرزندان از اخذ هویت مهم ترهستند. به همین دلیل، احتمال این که فرزندانشان به هویت گریزی گرفتار شوند بسیار بالا است. تحقیقات نشان می دهد که نوجوانان هویت گریز، نا آرام ترین افراد در گروه سنی خود می باشند.

* اکتساب (Foreclosure) دومین نوع هویت است. در این مرحله فرزندان پایبند به سبک فرهنگی والدین هستند. با این شیوه، نوجوانان هدفی در زندگی پیدا می کنند که به مراتب، بهتر از گریز می باشد. تنها مشکل این است که اگر بچه ها به صورت استدلالی پرورش پیدا نکنند، در سنین بالا تر امکان دارد هویت اکتسابی خود را رها کنند و به گریز از هویت، رو بیاورند. تحولات روزگار و رفت و آمد با افراد مختلف از عوامل تزلزل هویت اکتسابی هستند. نکته بسیار مهم این است که خطر تزلزل هویت اکتسابی درجوامع سنتی و شرقی، بسیار پایین تراست. در زمانی که با تکنولوژی و فراوانی توأم با پراکنش اطلاعات دست به گریبان هستیم، نوجوانان با ایده ها و نظریات جدیدی روبه رو می شوند که این می تواند به بی هویتی منجر شود.

* متخصصان سومین نوع هویت را تأخیر((Moratorium می دانند. افراد دراین مرحله با به تاخیرانداختن اخذ هویت، سالیان طولانی را سپری می کنند. اصل کار تحقیق بسیار ارزشمند است. کما این که در آیه ۱۸ سوره زمَر داریم : فَبَشِّرْعِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ (به بندگانی که سخنان را گوش می دهند و بهترین آن را انتخاب می کنند، مژده بده). درحقیقت تفاوت اسلام و مسیحیت درهمین است که اسلام بر خلاف مسیحیت، تاکید جدی برتحقیق و انتخاب راه درست دارد و هرگونه پیروی کور- کورانه را رد می کند. اِشکالی که روانشناسان غربی به مرحله تاخیر می گیرند این است که تاخیراز یک مقطع موقتی به همیشگی تبدیل می شود و افراد تمام طول عمر در سردرگمی عمیقی هستند. این افراد به هیچ وجه به سلامت روان (psychological well being) نمی رسند.

* از نظر روانشناسان بهترین نوع هویت، کسب (Achievement) می باشد. تفاوت این نوع با اکتساب، این است که هویت با تحقیق و تفحص در انسان ها شکل می گیرد؛ در حالی که افراد دارای هویت اکتسابی، هر لحظه امکان شک و تزلزل در هویتشان وجود دارد. دراین زمانه که حتی در تعیین جنسیت فرزندانمان شک و شبهه ایجاد می کنند، ما باید سعی در جواب سؤال های زیستی فرزندانمان داشته باشیم: من که هستم؟ ازکجا آمده ام؟ زندگی اصلاً برای چیست؟ این بحث وگفت وگو کمک می کند که بچه هایمان به مرحله نهایی) (Achievement دست یابند.

تحقیقات روانشناختی نشان می دهد که مذهب، تنها راه میان بُر برای عبور از این بحران است. به باور روانشناسان، مذهبی شدن به سؤالات اساسی زندگی پاسخ می دهد. برای مثال، فرزندانمان ممکن است بپرسند که در این دنیای پُر ازخونریزی وجنگ، هدف از زندگی چیست؟ با نگاهی به قرآن می توان جواب این سؤال را یافت. زمانی که خداوند به فرشتگان می گوید که بنا دارد در زمین خلیفه ای بگذارد "إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً " [سوره بقره:30]، آنان اعتراض می کنند که کسانی را می خواهی خلیفه قرار دهی که خونریزی می کنند؟ " أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ" [همان آیه]، خداوند در پاسخ می فرماید : او چیزی می داند که فرشتگان نمی دانند" إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ" [همان آیه]. آنچه فرشته ها نمی دانند، همان فلسفه زندگی است و مذهب روی همین فلسفه نیزتکیه می کند. سؤالی که مطرح می شود این است که آیا هر دینی توانایی پاسخ گویی به سؤالات هویتی نوجوانان را دارد؟ می توان گفت آن دینی که با عقل سازگار باشد، آیینی ایده آل برای درک هویت است. ازنظرآماری بیشتر افرادی که به مسیحیت اعتقاد دارند، تنها به جنبه سنتی آن اکتفا می کنند. با این توصیف می بینیم که کلیسا ها چقدر از حضور نوجوان و جوان خالی است. در حقیقت، دینی را جوان می پذیرد که دارای خرافات و تناقضات نباشد. مثلاً در اِنجیل داریم که فرزندان چموشمان را سنگسارکنیم. آیا با عمل به این دستور، فرزندی باقی می -ماند؟ ما اگر بخواهیم جوانان، مذهب را به عنوان پشتوانه خود انتخاب کنند، باید دین را ازرفتار دینداران جدا کنیم. هیچ گاه الگو را از انسان های عادی اخذ نکنیم، چون همه جایز الخطا هستند. به محض اینکه افراد خطایی در رهبران خود ببینند، این امکان پیش می آید که مذهب را کنار بگذارند. در حالی که آیین معرفی شده توسط اهل بیت، از همه نظر قابل دفاع و الگو گیری است.

یکی دیگر از راه های پیشگیری یا درمان چالش هویت، مثبت اندیشی است. خوش بینی، همان نگاه کردن به نیمه پُر لیوان است. کسانی که منفی بین هستند، هیچ گاه از زندگی لذت نمی برند. برای مثال، هرعضو ی از خانواده، ویژگی های مثبت و منفی دارد. حالا اگر ما یا همسرمان فقط بر روی نکات منفی همدیگر تکیه کنیم،هیچ وقت این زندگی پا نمی گیرد. اگر در طول زندگی خاطرات بد گذشته را یاد آوری کنیم، احتمال طلاق و جدایی بسیار بالا می رود. اصولاً خوش بینی یک زمین هموار برای گریز از استرس است. در بسیاری از بیماری های حاد نیز امید، کمک شایانی به بهبود بیمار می کند. در فرهنگ ما، اشخاصی که بیماری حادی دارند، معمولاً از آن بی اطلاع می مانند تا به آهستگی به او گفته شود. همین امر باعث بهبود تدریجی بیمار می شود. این برخلاف فرهنگ غربی است که کلیه خبر ها را در یک مجلس به بیمار گوشزد می کنند.

در روایات شیعه نیز تاکید فراوانی به مثبت اندیشی شده است. گمان مثبت نسبت به پروردگار، آن روی سکه دیدگاه خوب به زندگیمان است. افرادی که با دید منفی بزرگ می شوند، زیبایی این دنیا را نمی بینند. یک نمونه ازاین اشخاص،شوپنهاورSchopenhauer) ( فیلسوف آلمانی است که زندگی را تماماً درد و رنج می دید. وی هیچ گونه هدفی در خلقت حس نمی کرد. برهمین اساس، چنین افرادی یا به خداوند اعتقادی ندارند یا باوری بسیار بدبینانه به خلقت دارند. ما در اسلام موظفیم که در همه حالات، به وقایع به دید مثبت بنگریم. در روایت داریم که پیامبر (ص) فرمود: " تَفاءَلوُا خَيرًا تَجِدوُهُ " (مثبت بنگرید تا بیابید). با هر زاویه ای که به وقایع بنگریم، نتایج به همان صورت آشکار می شود. در حدیثی دیگر از پیامبراکرم(ص) به نقل ازامام باقر(ع) داریم: " وَالذی لا اِلهَ إلّا هُوَ مَا أعطَی مُؤمِن قط خَیر الدُّنیا وَالآخِرَه إلّا بِحُسنِ ظَنَّه باللهِ وَ رَجائِه لَه" (به خداوند قسم هیچ مؤمنی به خیر دنیا و آخرت نمی رسد مگر این که به خداوند خوشبین باشد)؛ در مجموع، هم به تمام هستی و هم به خدای هستی باید دیدی مثبت داشته باشیم.

البته این را باید بگوییم که متأثرشدن از وقایع ناگوار با پدیده بد اندیشی بسیارمتفاوت است. مثلاً حضرت یعقوب از فراق فرزندش، چنان غمی وجودش را گرفت که نابینا شد. نمونه دیگر، گریه پیامبر (ص) پس از فوت فرزندشان " ابراهیم" است که اصحاب را به پرسش درباره آن واداشت. حضرت در پاسخ فرمود : "إنَّ العَيْنَ تَدْمَعُ والقَلبَ يَحْزَنُ" ( چشم می گريد و دل اندوهگين است). این گونه حالات در انسان بسیار طبیعی است. درحقیقت، گریه کردن به معنای ناراضی بودن از اراده حق تعالی نیست. آنچه که باید تمرین بکنیم، مقام والای رضا است; یعنی هرچه خواست خدا بود به آن قانع باشیم. حدیث دیگری از پیامبر(ص) نقل شده است که فرمود: " أنا عِندَ ظَنِّ عبدي بي، إنْ ظَنَّ بي خَيْرًا فلَه وَ إنْ ظَنَّ شَرًّا فلَه" (من با بنده ام مطابق گمانی که نسبت به من دارد، رفتار می کنم؛ اگر به من به دید مثبت نگاه کند خیر می بیند، واگر به دید منفی نگاه کند شر خواهد دید). این نشان می دهد که نگاه به خدا، واقعیت زندگی ما را تعیین می کند. پیامبرمی فرماید: " وَ الذي لا إلهَ إلاّ هُو، لا يَحسُنُ ظَنُّ عبدٍ مُؤمِنٍ بِاللّه ِ إلاّ كانَ اللّه ُ عندَ ظَنِّ عَبدِهِ المؤمِنِ؛ لأنَّ اللّه َ كَريمٌ بِيَدِهِ الخَيراتُ، يَستَحيِي أن يكونَ عَبدُهُ المؤمِنُ قد أحسَنَ بهِ الظَّنَّ ثُمّ يُخلِفُ ظَنَّهُ و رَجاهُ، فَأحسِنُوا بِاللّه " ( هیچ انسانی به خدا دید مثبت پیدا نمی کند، مگر اینکه خداوند با دست خیر به او نگاه می کند. خداوند کریم و به دستش خیرات است. خداوند حیا می کند که بنده اش به او خوشبین است و خدا خلاف آن عمل کند. دیدگاهتان را به خدا مثبت کنید). در کل، یکی از راه های مقابله با بحران هویت، ایجاد فرهنگ خوش بینی در محیط خانواده و دوری از هرگونه بد بینی جلوی فرزندان است.

حضور مکرر در مناسک مذهبی نمونه دیگری از راه های مقابله با بی هویتی است. شرکت در نمازجماعت، خواندن زیارت عاشورای دسته جمعی وحضوردرسخنرانی های علما نمونه هایی ازمناسک مذهبی هستند. درهمه این مناسک با یک زبان و یک صدا اذکار و اوراد گفته می شود. همین وحدت کلمه کلید آغازهویت در نوجوانانمان است. نکته قابل توجه این است که هویت امری یک دفعه ای نیست که با تلنگری نوجوانمان خودش را پیدا کند. شرکت درچنین مناسکی ازسنین پایین درکنار والدین نقشی اساسی درهویت سازی دارد. اگر والدین تلاشی برای جذب فرزندانشان به مناسک نکنند، درسنین بالا ترامید این که هویتی مذهبی داشته باشند، بسیار کم است. چه بسا جوانان والدینشان را دست بیندازند و به روگردانی ازمذهب روی بیاورند. مقاله ای توسط دکتربرمر(Bremer) تحت عنوان” چگونه مناسک باعث می شود که زندگی را جشن بگیریم” در مجله Psychology Today نوشته شده است. این مقاله از چندین فایده مناسک صحبت می کند که به شرح زیر است:

۱) پلی بین انسان درون و بیرون: دنیای درون، پنهان و ناشناخته ولی بسیار طاغی تر از دنیای بیرون است. مثلاً انسانی پریشان حتی حین خواب نیز از رؤیا های آشفته رنج می برد. به همین جهت مناسک، آشتی میان این دو دنیا ایجاد می کند تا فرد هردو را کنترل کند.

۲) حس تعلق: مناسک، حس تعلقی نسبت به جامعه و فرهنگ خود در انسان پدید می آورد.

۳) حس نو شدن: انسان احساس تازگی عجیبی پس از مناسک دینی پیدا می کند. با این غوغای زندگی ماشینی، حتی یک نماز بسیار ساده، فرد جدیدی به وجود می آورد. حضور در مسجد نیز بعد از چند روز کار، انسانی جدید به بار می آورد.

۴) اتصال به خانواده، گذشته وآینده: بسیاری از بحرانها ی روحی ناشی از دوری از ریشه های فرهنگی و گذشته است. مثل یک درختی که از ریشه کنده و شاخه آن در جایی دیگر کاشته شود. احتمال رشد چنین درختی بسیار پایین است. اما هنگامی که نوجوانانمان را مقید به شرکت در مراسم دینی کنیم، آنان را به ریشه های گذشته شان برمی گردانیم.

۵)عمیق شدن: زمزمه وحال دعا فرد را به تفکر وا می دارد و با وجدان واقعی خود آشنا می کند.

۶) یادآوری هدف : مناسک، زندگی را هدفمند می کنند.

۷) شکل گیری زندگی پراکنده : نظم در زندگی با انجام مناسک مداوم، آسان تر می شود.

دراسلام نیز به مناسک دسته جمعی بسیار تکیه شده است. حضرت علی(ع) درخطبه 127 نهج البلاغه می فرماید: یَدُ اللهِ مَعَ الجَماعَةِ (دست خدا با جماعت است). اصولاً مناسک فردی، اثر کمتری از کارهای دسته جمعی دارد. درروایتی از پیامبراعظم (ص) نقل شده است که اگر تعداد نماز گزاران از۱۰ نفر بیشتر شود، نویسندگی جن و انس و کاغذ شدن آسمان ها و زمین و مرکب شدن دریا ها توان نوشتن ثواب یک رکعت از چنین نمازی را ندارد. در کل، بسیاری از کار هایی که حالت جمعی دارد، نه تنها از نقطه نظر روانشناسی اهمیت فراوانی در حفظ هویت انسان بلکه از نظر معنوی هم ثواب بسیاری دارد.

آخرین اصل در مقابله با بحران هویت، کار داوطلبانه است. فرد داوطلب هیچ گونه توقع دریافت پولی از کارفرما ندارد. راهنمایی دربیمارستان، توزیع غذا درمسجد و کار درکتابخانه از نمونه فعالیتهای داوطلبانه هستند. این موضوع در کانادا آنقدر جدی است که دانش آموزان موظفند برای دریافت مدرک فارغ التحصیلی ۴۰ ساعت کار داوطلبانه به مدرسه اعلام کنند. دلیل معنوی این موضوع، نقش عمده کار داوطلبانه در بازسازی روح، روان و هویت نوجوانان است. برخی روانشناسان نیز چنین کاری را عامل بهبودی افسردگی و استرس می دانند.

احادیث بسیاری از اهمیت معنوی کمک به خلق درمنابع شیعه نقل شده است. امام حسن عسگری (ع) فرمود:"خَصْلَتَانِ لَيْسَ فَوْقَهُمَا شَيْءٌ اَلْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَ نَفْعُ اَلْإِخْوَانِ" (دو خصلت هستند که بالای آن چیزی وجود ندارد: ایمان به خدا و کمک به برادران دینی). در روایتی دیگراز پیامبر(ص) داریم: " الخَلقُ عِيالُ اللّه ِ ، فأحَبُّ الخَلقِ إلى اللّه ِ مَن نَفعَ عِيالَ اللّه ِ ، و أدْخَلَ على أهلِ بَيتٍ سُروراً " (مردم خانواده خدا هستند؛ پس محبوبترين كس نزد خدا، آن است كه به خانواده او سود رساند و آنها را خوشحال كند).امام سجاد(ع) فرمود:" إن الله عز وجل ليقرب الواحد منكم إلى الجنة بكلمة يكلم بها أخاه المؤمن الفقير بأكثرمن مسيرمائة ألف عام في سنة بقدمه و إن كان من المعذبين بالنار فلا تحتقروا الاحسان إلى إخوانكم، فسوف ينفعكم الله تعالى حيث لا يقوم مقام ذلك شئ غيره" (خداوند عزوجل فردی را که کلمه ای با برادرمؤمن خود صحبت می کند، به اندازه هزار سال به بهشت نزدیک می کند، هرچند عذاب الاهی براو قطعی شده باشد. محبت به دوستان را دست کم نگیرید که بزودی خداوند پاداش آن را در جایی که هیچ چیزی جایگزین آن نمی -شود، می دهد). چنین حدیثی نشان دهنده اهمیت وافر شاد کردن دل مؤمن است که تنها با یک مکالمه می توان خود را به درجات بالایی رساند. جای تأسف است که در جامعه غربی بسیاری از صحبت با دیگران بیمار می شوند. از پیامبر(ص) نقل شده است: "مَن قضى لأخيهِ المؤمنِ حاجَةً كانَ كمَنْ عَبدَ اللّه َ دَهرَهُ "(هرکسی که حاجت برادرمؤمن خود را برآورده کند، انگارخدا را یک روزگارعبادت کرده است). چقدرمایه تعجب است که با این همه کرم خدا، فردی اصلا بتواند برود جهنم! درحدیثی دیگرازپیامبر(ص) داریم : " مَن سَعى في حاجَةِ أخيهِ المؤمنِ فكأنّما عَبدَ اللّه َ تِسعَةَ آلافِ سَنةٍ ، صائما نَهارَهُ قائما لَيلَهُ " (کسی که در راه برآورده کردن حاجت برادر مؤمن خود بکوشد، مانند این است که 9هزار سال مشغول عبادت خدا به طوری که شب ها به نیایش و روز ها روزه بوده است).

خلاصه مطلب این که، ۴ راه پیشنهادی برای رفع بحران هویت در جوامع غربی و مهاجر پذیر عبارتند از: چنگ زدن و متوسل شدن به مذهب، ایجاد خوشبینی در زندگی، شرکت در مناسک دسته -جمعی و کار داوطلبانه. چنین اقداماتی کمک شایانی به رسیدن نوجوانان به مرحله نهایی هویت که همان achievement است، می کند. ضمن این اقدامات، خانواده ها می بایست ازهرگونه کشمکش و بحثی که منجر به جدایی افراد از همدیگر شود اجتناب کنند. علاوه براین نیز صحبت هایی که باعث خدشه دار شدن فرهنگ اجدادی فرزندان می شود، می بایست در خانه به حداقل خود برسد. در شرایطی که جوامع روز به روز ماشینی تر می شوند، والدین وظیفه دارند به علایم بی هویتی نوجوانان وقوف کامل داشته باشند. چند نمونه از این علایم عبارتند از بی علاقگی، نا امیدی، پرخوری و پرخوابی. با تشخیص زود- هنگام بحران هویت، شاید بتوان در اسرع وقت به پیگیری راه حلی در این زمینه دست زد تا از بروز بیماری های روانی در سنین بالاتر جلوگیری شود.

*****